Guy de Maupassant

Une Vi

(1883)




-- I --


Jeanne, ayant fini sè mal¨, s'aprocha de la fenètr, mè la
plui ne sèsè pa.

L'avèrs, tout la nui, avè soné kontr lè karo¨ é lè
toua¨. Le syèl, ba é charjé d'o, sanblè krevé, se vidan sur
la tèr, la délayan-t an bouyi, la fondan kom du sukr. Dè
rafal¨ pasè, plèn¨ d'une chaler lourd. Le ronfleman dè
ruiso¨ débordé anplisè lè ru dézèr-z ou lè mèzon¨,
kom dè-z éponj, buvè l'umidité ki pénétrè o-dedan é
fezè sué lè mur¨ de la kav o grenyé.

Jeanne, sorti la vèy du kouvan, libr anfin pour toujour,
prèt à sézir tous¨ lè boner¨ de la vi don-t èl rèvè depui
si lontan, krègnè ke son pèr ézita à partir si le tan
ne s'éklèrsisè pa, é pour la santyèm foua depui le matin
èl intèrojè l'orizon.

Pui, èl s'apèrsu k'èl avè oublié de mètr son kalandriyé
dan son sak de voyage. Èl keyi sur le mur le peti karton
divizé par moua, é portan o milyeu d'un désin la dat de
l'ané kourant, 1819, an chifr¨ d'or. Pui, èl bifa à kou¨
de crayon lè katr¨ premyèr¨ kolone¨, rayant chak non de
sin jusk'o 2 mè, jour de sa sorti du kouvan.

Une voua, dèryèr la port, apla:

-- Janèt!

Jeanne répondi:

-- Antr, papa.

É son pèr paru.

Le baron Simon-Jak Le Perthuis dè Vauds étè un jantiyom
de l'otr syèkl, manyak é bon. Disipl antouzyast de J.-J.
Rouso, il avè dè tandrès¨ d'aman pour la natur, lè
chan¨, lè boua, lè bèt¨.

Aristokrat de nèsans, il aisè par instin katr¨-vin-
trèz; mè, filozof par tanpéraman é libéral par édukasion,
il ègzékrè la tyrannie d'une èn inofansiv é déklamatouar.

Sa grand fors é sa grand fèblès, s'étè la bonté, une
bonté ki n'avè pa asé de bra pour karésé, pour doné,
pour étrindr, une bonté de kréater, épars, san rézistans,
kom l'angourdisman d'un nèr de la volonté, une lakune dan
l'énèrji, prèsk un vis.

Om de téori, il méditè tou-t un plan d'édukasion pour sa
fiy, voulan la fèr ereuz, bone, drouat é tandr.

Èl étè demeré jusk'à douz an¨ dan la mèzon, pui, malgré
lè pler¨ de la mèr, èl fu miz o Sakré-Ker.

Il l'avè tenu la sévèrman anfèrmé, klouatré, ignoré é
ignorant dè choz¨ umèn¨. Il voulè k'on la lui randi
chast à dis-sè-t an¨ pour la tranpé lui-mèm dan-z une sort de
bin de poézi rèzonabl; é, par lè chan¨, o milyeu de la
tèr fékondé, ouvrir son am, dégourdir son ignorans à l'aspè
de l'amour naif, dè tandrès¨ sinpl¨ dè-z animo, dè loua¨
serèn¨ de la vi.

Èl sortè mintnan du kouvan, radyeuz, plèn de sèv¨ é
d'apéti¨ de boner, prèt à tout lè joua¨, à tous¨ lè
azar¨ charman¨ ke, dan le dézevreman dè jour¨, la
longer dè nui¨, la solitud dè-z èspérans¨, son èspri avè
déja parkouru.

Èl sanblè un portrè de Véronèse avèk sè cheveu¨ d'un blon
luizan k'on-n orè di avouar détin sur sa chèr, une chèr
d'aristokrat à pèn nuiansé de roz, onbré d'un léjé duvè,
d'une sort de velour pal k'on-n apèrsevè un peu kan le
solèy la karèsè. Sè yeu¨-z étè bleu¨, de se bleu opak
k'on seu dè bonzom¨-z an fayans de Oland.

Èl avè, sur l'èl goch de la narine, un peti grin de
boté, un-n otr à drouat, sur le manton, ou frizè kèlk
poual¨ si sanblabl¨ à sa po k'on lè distingè à pèn. Èl
étè grand, mur de pouatrine, ondoyante de la tay. Sa voua
nèt sanblè parfoua tro égu; mè son rir fran jetè de
la joua otour d'èl. Souvan, d'un jèst familyé, èl portè
sè deu min¨ à sè tanp¨ kom pour lisé sa chevlur.

Èl kouru à son pèr é l'anbrasa, an l'étrègnan:

-- É byin, parton-nou? di-èl.

Il souri, sekoua sè cheveu¨ déja blan¨ é k'il portè asé
lon¨, é, tandan la min vèr la fenètr:

-- Koman veu-tu voyager par un tan parèy?

Mè èl le priyè, kaline é tandr:

-- O! papa, parton, je t'an supli. Il fera bo dan l'aprè-
midi.

-- Mè ta mèr n'y konsantira jamè.

-- Si, je te le promè, je m'an charj.

-- Si tu parvyin à désidé ta mèr, je veu byin, moua.

É èl se présipita vèr la chanbr de la barone. Kar èl avè
atandu se jour du dépar avèk une inpasyans grandisant.

Depui son antré o Sakré-Ker èl n'avè pa kité Rouen,
son pèr ne pèrmètan-t okune distraksion avan l'aj k'il avè
fiksé. Deu foua selman on l'avè anmné kinz jour¨ à Pari¨,
mè s'étè une vil ankor, é èl ne rèvè ke la kanpagn.

Èl alè mintnan pasé l'été dan ler propriété dè
Pepl¨, vyeu chato de famiy planté sur la falèz prè
d'Yport; é èl se promètè une joua infini de sèt vi libr
o bor dè flo¨. Pui, il étè antandu k'on lui fezè don de
se manouar, k'èl abiterè toujour lorsk'èl serè maryé.

É la plui, tonban san répi depui la vèy o souar, étè le
premyé gro chagrin de son ègzistans.

Mè, o bou de troua minut, èl sorti, an kouran, de la
chanbr de sa mèr, kriyan par tout la mèzon:

-- Papa, papa! maman veu byin; fè atlé.

Le déluj ne s'apèzè pouin; on-n u di mèm k'il redoublè
kan la kalèch s'avansa devan la port.

Jeanne étè prèt à monté-r an vouatur lorske la barone
dèsandi l'èskalyé, soutnu d'un koté par son mari, é, de
l'otr, par une grand fiy de chanbr fort é byin dékouplé
kom un ga. S'étè une Normand du pays de Cau, ki
parèsè o mouin vin-t an¨, byin k'èl an-n u o plus dis-
uit. On la trètè dan la famiy un peu kom une segond
fiy, kar èl avè été la ser de lè de Jeanne. Èl
s'aplè Rosalie.

Sa prinsipal fonksion konsistè d'ayer à gidé lè pa de
sa mètrès devenu énorm depui kèl-z ané¨ par suit d'une
hypertrophie du ker don-t èl se plègnè san sès.

La barone atègni, an souflan bokou, le pèron du vyèy
otèl, regarda la kour ou l'o ruislè é murmura:

-- Se n'è vrèman pa rèzonabl.

Son mari, toujour souryan, répondi:

-- S'è vou ki l'avé voulu, madam Adélaïde.

Kom èl portè se non ponpeu d'Adélaïde, il le fezè
toujour présédé de «madam» avèk un sèrtin-n èr de rèspè un
peu moker.

Pui èl se remi-t an march é monta pénibleman dan la vouatur
don tous¨ lè resor¨ pliyèr. Le baron s'asi à son koté,
Jeanne é Rosalie prir plas sur la bankèt à rekulon.

La kuizinyèr Ludivine aporta dè mas de manto¨ k'on
dispoza sur lè jenou¨, plus deu panyé¨ k'on disimula sou lè
janb¨; pui èl grinpa sur le syèj à koté du pèr Simon, é
s'anvlopa d'une grand kouvèrtur ki la kouafè antyèrman.
Le konsyèrj é sa fam vinr salué-r an fèrman la portyèr;
il¨ resur lè dèrnyèr¨ rekomandasion¨ pour lè mal¨ ki
devè suivr dan-z une charèt; é on parti.

Le pèr Simon, le koché, la tèt bésé, le do arondi sou la
plui, disparèsè dan son carrick à tripl kolè. La
bourask jémisant batè lè vitr, inondè la chosé.

La bèrline, o gran tro dè deu chevo¨, dévala rondman sur
le kè, lonja la lign dè gran¨ navir¨ don lè ma¨, lè
vèrg¨, lè kordaj¨ se drèsè tristeman dan le syèl
ruislan, kom dè-z arbr¨ dépouyé; pui èl s'angaja sur
le lon boulvar du mon Riboudet.

Byinto, on travèrsa lè préri¨; é, de tan-z an tan, un sol
noyé, lè branch tonbant¨, avèk un-n abandonnement de kadavr, se
dèsinè gravman à travèr un brouyar d'o. Lè fèr¨ dè
chevo¨ klapotè é lè katr¨ rou¨ fezè dè solèy¨ de
bou.

On se tèzè; lè-z èspri¨ eu¨-mèm sanblè mouyé kom la
tèr. Petit mèr, se ranvèrsan, appuya sa tèt é fèrma lè
popyèr¨. Le baron konsidérè d'un-n ey morn lè kanpagn¨
monoton¨-z é tranpé. Rosalie, un pakè sur lè jenou¨, sonjè
de sèt sonjri animal dè jan¨ du pepl. Mè Jeanne, sou se
ruisèlman tyèd, se santè revivr insi k'une plant
anfèrmé k'on vyin de remètr à l'èr; é l'épèser de sa
joua, kom un feyaj, abritè son ker de la tristès. Byin
k'èl ne parla pa, èl avè anvi de chanté, de tandr o-
deor sa min pour l'anplir d'o k'èl bouarè; é èl
jouisè d'ètr anporté o gran tro dè chevo¨, de vouar la
dézolasion dè paysages, é de se santir à l'abri o milyeu de
sèt inondasion.

É, sou la plui acharné, lè kroup¨ luizant¨ dè deu bèt¨
ègzalè une bué d'o bouyant.

La barone, peu à peu, s'andormè. Sa figur, k'ankadrè sis
boudin¨ régulyé¨ de cheveu¨ pendillants, s'afèsa peu à peu,
molman soutnu par lè troua grand¨ vag¨ de son kou, don
lè dèrnyèr¨ ondulasion¨ se pèrdè dan la plèn mèr de sa
pouatrine. Sa tèt, soulvé à chak aspirasion, retonbè
ansuit; lè jou s'anflè, tandis ke, antr sè lèvr¨
antrouvèrt, pasè un ronfleman sonor. Son mari se pancha sur
èl, é poza dousman, dan sè min¨ krouazé sur l'anpler de
son vantr, un peti portefey an kuir.

Se touché la révèya; é èl konsidéra l'objè d'un regar
noyé, avèk sè-t ébètman dè somèy¨ intèronpu¨. Le
portefey tonba, s'ouvri. De l'or é dè biyè¨ de bank
s'éparpiyèr dan la kalèch. Èl s'évèya tou-t à fè; é la
gété de sa fiy parti-t an-n une fuzé de rir¨.

Le baron ramasa l'arjan, é, le lui pozan sur lè jenou¨:

-- Vouasi, ma chèr ami, tou se ki rèst de ma fèrm d'Életot.
Je l'é vandu pour fèr réparé lè Pepl¨ ou nou-z abiteron
souvan dézormè.

Èl konta sis mil é katr¨ san fran¨ é lè mi
trankilman dan sa poch.

S'étè la nevyèm fèrm vandu insi, sur trant é une ke
ler¨ paran¨ avè lèsé. Il¨ posédè sepandan ankor
anviron vin mil livr de rant¨-z an tèr ki, byin
administré, orè fasilman randu trant mil fran¨ par
an.

Kom il¨ vivè sinpleman, se revnu orè sufi s'il n'y
avè u dan la mèzon un trou san fon toujour ouvèr, la
bonté. Èl tarisè l'arjan dan ler¨ min¨ kom le solèy
tari l'o dè marékaj¨. Sela koulè, fuyé, disparèsè.
Koman? Pèrsone n'an savè ryin. À tou moman l'un d'eu¨
dizè:

-- Je ne sè koman sela s'è fè, j'é dépansé san fran¨
ojourd'ui san ryin-n achté de gro.

Sèt fasilité de doné étè, du rèst, un dè gran¨ boner¨
de ler vi; é il¨ s'antandè sur se pouin d'une fason supèrb
é touchant.

Jeanne demanda:

-- È-se bo, mintnan, mon chato?

Le baron répondi géman:

-- Tu vèra, fiyèt.

Mè peu à peu, la vyolans de l'avèrs diminuiè; pui se ne fu
plus k'une sort de brum, une trè fine pousyèr de plui
voltijan. La vout dè nué sanblè s'èlvé, blanchir; é
soudin, par un trou k'on ne voyé pouin, un lon rayon de
solèy oblik dèsandi sur lè préri¨.

É, lè nuiaj¨ s'étan fandu¨, le fon bleu du firmaman paru;
pui la déchirur s'agrandi, kom un voual ki se déchir; é un
bo syèl pur, d'un-n azur nèt é profon, se dévlopa sur le
mond.

Un soufl frè é dou pasa, kom un soupir ereu de la
tèr; é, kan on lonjè dè jardin¨ ou dè boua, on-n antandè
parfoua le chan alèrt d'un-n ouazo ki séchè sè plum.

Le souar venè. Tou le mond dormè mintnan dan la vouatur,
èksèpté Jeanne. Deu foua on s'arèta dan dè-z obèrj¨ pour
lèsé souflé lè chevo¨ é ler doné un peu d'avouan avèk
de l'o.

Le solèy s'étè kouché; dè kloch¨ sonè o louin. Dan-z un
peti vilaj on-n aluma lè lantèrn; é le syèl osi s'ilumina
d'un fourmiyman d'étoual. Dè mèzon¨ ékléré aparèsè
de plas an plas, travèrsan lè ténèbr¨ d'un pouin de feu; é
tou d'un kou, dèryèr une kot, à travèr dè branch de
sapin¨, la lune, rouj, énorm, é kom angourdi de somèy,
surji.

Il fezè si dou ke lè vitr demerè bésé. Jeanne,
épuizé de rèv, rasazyé de vizyon¨ ereuz¨, se repozè
mintnan. Parfoua l'angourdisman d'une pozision prolonjé lui
fezè rouvrir lè yeu¨; alor èl regardè o-deor, voyé
dan la nui lumineuz pasé lè-z arbr¨ d'une fèrm, ou byin
kèlk vach¨ sa é la kouché-z an-n un chan, é ki relevè
la tèt. Pui èl chèrchè une postur nouvèl, essayé de
resézir un sonj éboché; mè le roulman kontinu de la
vouatur anplisè sè-z orèy¨, fatigè sa pansé é èl
refèrmè lè yeu¨, se santan l'èspri kourbaturé kom le kor.

Sepandan on s'arèta. Dè-z om¨ é dè fam¨ se tenè debou
devan lè portyèr¨ avèk dè lantèrn à la min. On-n arivè.
Jeanne, subitman révéyé, sota byin vit. Pèr é Rosalie,
ékléré par un fèrmyé, portèr prèsk la barone tou-t à fè
èksténué, jègnan de détrès, é répétan san sès d'une
petit voua èkspirant:

-- A! mon Dyeu! mé povr¨ anfan¨!

Èl ne voulu ryin bouar, ryin manjé, se koucha é tou-t osito
dormi.

Jeanne é le baron soupè-t an tèt-à-tèt.

Il¨ souryè-t an se regardan, se prenè lè min¨ à travèr
la tabl; é, sézi tous¨ deu d'une joua anfantine, il¨ se mir
à vizité le manouar réparé.

S'étè une de sè ot¨-z é vast¨ demer normand¨ tenan de
la fèrm é du chato, bati-z an pyèr¨ blanch¨ devenu
griz¨, é spasyeuz¨-z à lojé une ras.

Un-n imans vèstibul séparè-t an deu la mèzon é la travèrsè
de pa-t an par, ouvran sè grand¨ port sur lè deu fas¨. Un
doubl èskalyé sanblè anjanbé sèt antré, lèsan vid le
santr, é jouagnan o premyé sè deu monté à la fason d'un
pon.

O rez-de-chosé, à drouat, on-n antrè dan le salon démezuré,
tandu de tapisri¨ à feyaj¨ ou se promnè dè-z ouazo¨.
Tou le mebl, an tapisri o peti pouin, n'étè ke
l'ilustrasion dè Fabl¨ de La Fontèn; é Jeanne u un
trésayman de plézi-r an retrouvan une chèz k'èl avè
èmé, étan tou-t anfan, é ki reprézantè l'istouar du Renar
é de la Sigogn.

À koté du salon s'ouvrè la bibliyotèk, plèn de livr
ansyin¨, é deu-z otr pyès¨ inutilizé¨; à goch, la sal à
manjé-r an bouazri¨ nev¨, la linjri, l'ofis, la kuizine é
un peti aparteman kontnan une bègnouar.

Un koridor koupè-t an lon tou le premyé étaj. Lè dis port
dè dis chanbr s'alignè sur sèt alé. Tou-t o fon, à
drouat, étè l'aparteman de Jeanne. Il¨ y antrèr. Le baron
venè de le fèr remètr à nef, ayant employé sinpleman dè
tantur¨ é dè mebl¨ rèsté san-z uzaj dan lè grenyé¨.

Dè tapisri¨ d'orijine flamand, é trè vyèy¨, peplè
se lyeu de pèrsonaj¨ singulyé¨.

Mè, an-n apèrsevan son li, la jen fiy pousa dè kri¨ de
joua. O katr¨ kouin¨, katr¨ gran¨-z ouazo¨ de chèn, tou nouar¨
é luizan¨ de sir, portè la kouch é parèsè-t an-n ètr
lè gardyin¨. Lè koté¨ reprézantè deu larj¨ girland¨ de
fler¨ é de frui¨ skulté; é katr¨ kolone¨ fineman
kanelé, ke tèrminè dè chapito¨ korintyin¨, soulvè
une kornich de roz¨ é d'Amour¨ anroulé.

Il se drèsè, monumantal, é tou grasyeu sepandan malgré la
sévérité du boua bruni par le tan.

Le kouvr-pyé é la tantur du syèl de li sintiyè kom
deu firmaman¨. Il¨-z étè fè¨ d'une soua antik d'un bleu
fonsé k'étoualè, par plas, de grand¨ fler¨ de lis brodé
d'or.

Kan èl l'u byin admiré, Jeanne, èlvan sa lumyèr, ègzamina
lè tapisri¨ pou-r an konprandr le sujè.

Un jen sègner é une jen dam abiyé-z an vèr, an rouj é
an jone, de la fason la plu-z étranj, kozè sou-z un-n arbr
bleu ou murisè dè frui¨ blan¨. Un gro lapin de mèm
kouler broutè un peu d'èrb griz.

Just o-desu dè pèrsonaj¨, dan-z un louintin de konvansion,
on-n apèrsevè sink petit¨ mèzon¨ rond¨, o toua¨ égu¨; é la-
o, prèsk dan le syèl, un moulin à van tou rouj.

De gran¨ ramaj¨, figuran dè fler¨, sirkulè dan tou
sela.

Lè deu-z otr pano¨ resanblè bokou o premyé, sof
k'on voyé sortir dè mèzon¨ katr¨ peti¨ bonzom¨ vétu¨-z à
la fason dè Flaman¨ é ki levè lè bra o syèl an sign
d'étoneman é de kolèr èkstrèm¨.

Mè la dèrnyèr tantur reprézantè un dram. Prè du lapin ki
broutè toujour, le jen om étandu sanblè mor. La jen
dam, le regardan, se pèrsè le sin d'une épé, é lè frui¨
de l'arbr étè devenu nouar¨.

Jeanne renonsè à konprandr kan èl dékouvri dan-z un kouin
une bèstyol mikroskopik, ke le lapin, s'il u véku, orè pu
manjé kom un brin d'èrb. É sepandan s'étè un lyon.

Alor èl rekonu lè maler¨ de Pyrame é de Thysbé; é,
kouak'èl souri de la sinplisité dè désin¨, èl se santi
ereuz d'ètr anfèrmé dan sèt avantur d'amour ki parlerè
san sès à sa pansé dè-z èspouar¨ chéri, é ferè plané chak
nui, sur son somèy, sèt tandrès antik é léjandèr.

Tou le rèst du mobilyé unisè lè stylè lè plus divèr.
S'étè sè mebl¨ ke chak jénérasion lès dan la famiy
é ki fon dè-z ansyèn¨ mèzon¨ dè sort de muzé-z ou tou se
mèl. Une komod Loui Xiv supèrb, kuirasé de kuivr¨
éklatan¨, étè flanké de deu fotey¨ Loui Xv ankor vétu¨
de ler soua à boukè¨. Un sekrétèr an boua de roz fezè
fas à la cheminé ki prézantè, sou-z un glob ron, une pandul
de l'Anpir.

S'étè une ruch de bronz, suspandu par katr¨ kolone¨ de
marbr o-desu d'un jardin de fler¨ doré. Un mins balansyé
sortan de la ruch, par une fant alonjé, promnè
étèrnèlman sur se partèr une petit abèy o-z èl¨
d'émay.

Le kadran étè-t an fayans pint é ankadré dan le flan de la
ruch.

Èl se mi à soné onz er¨. Le baron anbrasa sa fiy, é
se retira ché lui.

Alor, Jeanne, avèk regrè, se koucha.

D'un dèrnyé regar èl parkouru sa chanbr, é pui étègni sa
bouji. Mè le li, don la tèt sel s'appuyé à la muray,
avè une fenètr sur sa goch, par ou antrè un flo de lune
ki répandè à tèr une flak de klarté.

Dè reflè¨ rejayisè o mur¨, dè reflè¨ pal¨ karèsan
fèbleman lè-z amour¨ imobil¨ de Pyrame é de Thysbé.

Par l'otr fenètr, an fas de sè pyé¨, Jeanne apèrsevè un
gran-t arbr tou bégné de lumyèr dous. Èl se tourna sur le
koté, fèrma lè yeu¨, pui, o bou de kèlk tan, lè rouvri.

Èl croyé se santir ankor sekoué par lè kao¨ de la vouatur
don le roulman kontinuiè dan sa tèt. Èl rèsta d'abor
imobil, èspéran ke se repo la ferè anfin s'andormir; mè
l'inpasyans de son èspri anvai byinto tou son kor.

Èl avè dè krispasion¨ dan lè janb¨, une fyèvr ki
grandisè. Alor èl se leva, é, nu-pyé¨, nu-bra, avèk sa
long chemiz ki lui donè l'aspè d'un fantom, èl
travèrsa la mar de lumyèr répandu sur son planché, ouvri sa
fenètr é regarda.

La nui étè si klèr k'on y voyé kom an plin jour; é la
jen fiy rekonèsè tou se pays, èmé jadis dan sa
premyèr anfans.

S'étè d'abor, an fas d'èl, un larj gazon, jone kom du
ber sou la lumyèr nokturn. Deu-z arbr¨ jéan¨ se drèsè
o pouint, devan le chato, un platane o nor, un tiyel o
sud.

Tou-t o bou de la grand étandu d'èrb, un peti boua-z an
boskè tèrminè se domèn, garanti dè-z ouragan¨ du larj par
sink ran¨ d'orm¨ antik¨, tordu¨, razé, ronjé, tayé-z an
pant kom un toua par le van de mèr toujour déchèné.

Sèt èspès de park étè borné, à drouat é à goch, par deu
long¨ avnu¨ de peupliyé¨ démezuré, aplé pepl¨-z an
Normandie, ki séparè la rézidans dè mètr¨ dè deu fèrm
y atenan, okupé, l'une par la famiy Kouyar, l'otr par
la famiy Martin.

Sè pepl¨ avè doné ler non o chato. O-dela de sèt
anklo, s'étandè une vast plèn inkult, semé d'ajonk¨, ou la
briz siflè é galopè jour é nui. Pui, soudin, la kot
s'abatè-t an-n une falèz de san mètr, drouat é blanch,
bègnan son pyé dan lè vag¨.

Jeanne regardè o louin la long surfas mouaré dè flo¨ ki
sanblè dormir sou lè-z étoual.

Dan sè-t apèzman du solèy apsan, tout lè santer¨ de la
tèr se répandè. Un jasmin, grinpé otour dè fenètr¨ d'an
ba, ègzalè kontinuièlman son alèn pénétrant ki se mèlè
à l'oder, plus léjèr, dè fey¨ nèsant¨. De lant¨ rafal¨
pasè, aportan lè saver¨ fort¨ de l'èr salin-n é de la
suier viskeuz dè varèk¨.

La jen fiy s'abandona o boner de rèspiré; é le repo de
la kanpagn la kalma kom un bin frè.

Tout lè bèt¨ ki s'évèy kan vyin le souar é kach
ler ègzistans obskur dan la trankilité dè nui¨,
anplisè lè demi-ténèbr¨ d'une ajitasion silansyeuz. De
gran¨-z ouazo¨, ki ne kriyè pouin, fuyaient dan l'èr kom
dè tach, kom dè-z onbr; dè bourdoneman¨ d'insékt¨
invizibl¨ éflerè l'orèy; dè kours¨ muièt¨
travèrsè l'èrb plèn de rozé ou le sabl dè chemin¨
dézèr¨.

Sel¨ kèlk krapo¨ mélankolik¨ pousè vèr la lune ler
not kourt é monotone.

Il sanblè à Jeanne ke son ker s'élarjisè, plin de
murmur kom sèt souaré klèr, fourmiyan soudin de mil
dézir¨ roder¨, parèy¨ à sè bèt¨ nokturn¨ don le frémisman
l'antourè. Une afinité l'unisè à sèt poézi vivant; é
dan la mol blancher de la nui, èl santè kourir dè
frison¨ surumin¨, palpité dè-z èspouar¨ insézisabl¨, kèlk
choz kom un soufl de boner.

É èl se mi à révé d'amour.

L'amour! Il l'anplisè depui deu-z ané¨ de l'anksyété
krouasant de son aproch. Mintnan èl étè libr d'èmé;
èl n'avè plus k'à le rankontré, lui!

Koman serè-t-il? Èl ne le savè pa o just é ne se le
demandè mèm pa. Il serè lui, vouala tou.

Èl savè selman k'èl l'adorrè de tout son am é
k'il la chérirait de tout sa fors. Il¨ se promènerè par lè
souar¨ parèy¨ à selui-si, sou la sandr lumineuz ki tonbè dè
étoual. Il¨-z irè, lè min¨ dan lè min¨, séré l'un kontr
l'otr, antandan batr ler¨ ker¨, santan la chaler de
ler¨-z épol, mèlan ler amour à la sinplisité suiav dè nui¨
d'été, tèlman uni k'il¨ pénétrerè ézéman, par la sel
puisans de ler tandrès, jusk'à ler¨ plus sekrèt pansé.

É sela kontinurè indéfiniman, dan la sérénité d'une
afèksion indèskriptibl.

É il lui sanbla soudin k'èl le santè la, kontr èl; é
bruskeman un vag frison de sansuialité lui kouru dè pyé¨ à
la tèt. Èl sèra sè bra kontr sa pouatrine, d'un mouvman
inkonsyan, kom pour étrindr son rèv; é, sur sa lèvr
tandu vèr l'inkonu, kèlk choz pasa ki la fi prèsk
défayir, kom si l'alèn du printan lui u doné un bézé
d'amour.

Tou-t à kou, la-ba, dèryèr le chato, sur la rout, èl
antandi marché dan la nui. É dan-z un-n élan de son am afolé,
dan-z un transpor de foua à l'inposibl, o azar¨
providansyèl¨, o présantiman¨ divin¨, o romanèsk¨
konbinèzon¨ du sor, èl pansa: «Si s'étè lui?» Èl ékoutè
anksyeuzman le pa rythmé du marcher, sur k'il alè
s'arété à la griy pour demandé l'ospitalité.

Lorsk'il fu pasé, èl se santi trist kom aprè une
désèpsion. Mè èl konpri l'ègzaltasion de son èspouar é souri
à sa démans.

Alor, un peu kalmé, èl lèsa floté son èspri o kouran
d'une rèvri plus rèzonabl, chèrchan à pénétré l'avnir,
échafodan son ègzistans.

Avèk lui èl vivrè isi, dan se kalm chato ki dominè la
mèr. Èl orè san dout deu-z anfan¨, un fis¨ pour lui, une
fiy pour èl. É èl lè voyé kouran sur l'èrb, antr le
platane é le tiyel, tandis ke le pèr é la mèr lè
suivrè d'un-n ey ravi, an-n échanjan par-desu ler¨ tèt¨
dè regar¨ plin¨ de pasion.

É èl rèsta lontan, lontan, à rèvasé insi, tandis ke
la lune, achvan son voyage à travèr le syèl, alè disparètr
dan la mèr.

L'èr devenè plus frè. Vèr l'oryan, l'orizon palisè. Un
kok chanta dan la fèrm de drouat; d'otr répondir dan la
fèrm de goch. Ler¨ voua anroué sanblè venir de trè louin
à travèr la klouazon dè poulayé¨; é dan l'imans vout du
syèl, blanchi insansibleman, lè-z étoual disparèsè.

Un peti kri d'ouazo s'évèya kèlk par. Dè gazouyman¨,
timid¨ d'abor, sortir dè fey¨; pui il¨ s'anardir,
devinr vibran¨, joyeu¨, gagnan de branch an branch, d'arbr
an-n arbr.

Jeanne, soudin, se santi dan-z une klarté; é, levan la tèt
k'èl avè kaché an sè min¨, èl fèrma lè yeu¨, ébloui
par le rèsplandisman de l'oror.

Une montagn de nuiaj¨ anpourpré, kaché-z an parti dèryèr une
grand alé de pepl¨, jetè dè luer¨ de san sur la tèr
révéyé.

É lantman, krevan lè nué éklatant¨, kriblan de feu lè
arbr¨, lè plèn¨, l'oséan, tou l'orizon, l'imans glob
flamboyant paru.

É Jeanne se santè devenir fol de boner. Une joua délirant,
un-n atandrisman infini devan la splander dè choz¨ noya son
ker ki défayè. S'étè son solèy! son oror! le
komansman de sa vi! le levé de sè-z èspérans¨! Èl tandi
lè bra vèr l'èspas rayonnant, avèk une anvi d'anbrasé le
solèy; èl voulè parlé, kriyé kèlk choz de divin kom
sèt éklozyon du jour; mè èl demerè paralysée dan-z un
antouzyasm inpuisan. Alor, pozan son fron dan sè min¨,
èl santi sè yeu¨ plin¨ de larm¨; é èl plera
délisyeuzman.

Lorsk'èl releva la tèt, le dékor supèrb du jour nèsan
avè déja disparu. Èl se santi èl-mèm apézé, un peu
las, kom refrouadi. San fèrmé sa fenètr, èl ala
s'étandr sur son li, rèva ankor kèlk minut é s'andormi
si profondéman k'à ui-t er¨ èl n'antandi pouin lè-z apèl¨
de son pèr é se révèya selman lorsk'il antra dan sa
chanbr.

Il voulè lui montré l'anbélisman du chato, de son
chato.

La fasad ki donè sur l'intéryer dè tèr étè séparé du
chemin par une vast kour planté de pomyé¨. Se chemin, di
visinal, kouran antr lè-z anklo dè paysan, jouagnè, une demi-
lyeu plus louin, la grand rout du Avr à Fécamp.

Une alé drouat venè de la baryèr de boua jusk'o pèron.
Lè komun¨, peti¨ batiman¨-z an kayou de mèr, kouafé de
chom, s'alignè dè deu koté¨ de la kour, le lon dè fosé¨
dè deu fèrm.

Lè kouvèrtur¨ étè refèt¨-z à nef; tout la menuizri avè
été rèstoré, lè mur¨ réparé, lè chanbr retapisé, tou
l'intéryer repin. É le vyeu manouar tèrni portè, kom dè
tach, sè kontrevan¨ frè, d'un blan d'arjan, é sè
replâtrages résan¨ sur sa grand fasad grizatr.

L'otr fasad, sèl ou s'ouvrè une dè fenètr¨ de Jeanne,
regardè o louin la mèr, par-desu le boskè é la muray
d'orm¨ ronjé du van.

Jeanne é le baron, bra desu, bra desou, vizitèr tou,
san-z omètr un kouin; pui il¨ se promnèr lantman dan lè
long¨ avnu¨ de peupliyé¨, ki anfèrmè se k'on-n aplè le
park. L'èrb avè pousé sou lè-z arbr¨, étalan son tapi
vèr. Le boskè, tou-t o bou, étè charman, mèlè sè peti¨
chemin¨ tortuieu, séparé par dè klouazon¨ de fey¨. Un lyèvr
parti bruskeman, ki fi per à la jen fiy, pui il sota
le talu é détala dan lè jon¨ eu007-03-0in¨ vèr la falèz.

Aprè le déjené, kom Madam Adélaïde, ankor èksténué, déklarè
k'èl alè se repozé, le baron propoza de désandr jusk'à
Yport.

Il¨ partir, travèrsan d'abor le amo d'Étouvent, ou se
trouvè lè Pepl¨. Troua paysan lè saluièr kom s'il¨
lè-z us konu¨ de tou tan.

Il¨-z antrèr dan lè boua-z an pant ki s'abès jusk'à la
mè-r an suivan une valé tournant.

Byinto aparu le vilaj d'Yport. Dè fam¨ ki rakomodè
dè ard¨, asiz¨ sur le sey de ler¨ demer, lè
regardè pasé. La ru inkliné, avèk un ruiso dan le
milyeu é dè ta de débri trènan devan lè port, ègzalè
une oder fort de somur. Lè filè¨ brun¨, ou rèstè, de
plas an plas, dè-z ékay¨ luizant¨ parèy¨ à dè pyésèt¨
d'arjan, séchè antr lè port dè todi d'ou sortè lè
santer¨ dè famiy¨ nonbreuz¨ grouyan dan-z une sel pyès.

Kèlk pijon se promnè o bor du ruiso, chèrchan
ler vi.

Jeanne regardè tou sela ki lui sanblè kuryeu é nouvo
kom un dékor de téatr.

Mè, bruskeman, an tournan un mur, èl apèrsu la mèr, d'un
bleu opak é lis, s'étandan à pèrt de vu.

Il¨ s'arètèr, an fas de la plaj, à regardé. Dè voual,
blanch¨ kom dè-z èl¨ d'ouazo¨, pasè o larj. À drouat
kom à goch, la falèz énorm se drèsè. Une sort de kap
arètè le regar d'un koté, tandis ke, de l'otr, la lign dè
kot¨ se prolonjè indéfiniman jusk'à n'ètr plus k'un trè
insézisabl.

Un por é dè mèzon¨ aparèsè dan-z une de sè déchirur¨
prochèn¨; é de tous¨ peti¨ flo¨, ki fezè à la mèr une
franj d'ékum, roulè sur le galè avèk un brui léjé.

Lè bark¨ du pays, halées sur la pant de kayou¨ ron¨,
repozè sur le flan, tandan o solèy ler¨ jou rond¨
vèrni de goudron. Kèlk pècher¨ lè préparè pour la
maré du souar.

Un matlo s'aprocha pour ofrir du pouason, é Jeanne achta une
barbu k'èl voulè raporté èl-mèm o Pepl¨.

Alor l'om propoza sè sèrvis¨ pour dè promnad¨-z an mèr,
répétan son non kou sur kou afin de le fèr byin antré dan
lè mémouar¨: «Lastique, Joséphin Lastique.»

Le baron promi de ne pa l'oublié.

Il¨ reprir le chemin du chato.

Kom le gro pouason fatigè Jeanne, èl lui pasa dan lè
oui¨ la kane de son pèr, don chakun d'eu¨ pri un bou; é il¨
alè géman-t an remontan la kot, bavardan kom deu
anfan¨, le fron o van é lè yeu¨ briyan¨, tandis ke la
barbu, ki lasè peu à peu ler¨ bra, balayé l'èrb de sa
keu gras.




-- Ii --


Une vi charmant é libr komansa pour Jeanne. Èl lizè,
rèvè é vagabondè, tout sel, o-z anviron¨. Èl èrè à
pa lan¨ le lon dè rout¨, l'èspri parti dan lè rèv; ou
byin, èl dèsandè, an ganbadan, lè petit¨ valé¨
tortuieuz¨, don lè deu kroup¨ portè, kom une chap d'or,
une touazon de fler¨ d'ajonk¨. Ler oder fort é dous,
ègzaspéré par la chaler, la grizè à la fason d'un vin parfumé;
é, o brui louintin dè vag¨ roulan sur une plaj, une oul
bèrsè son èspri.

Une molès, parfoua, la fezè s'étandr sur l'èrb dru d'une
pant; é parfoua, lorsk'èl apèrsevè tou-t à kou, o détour
du val, dan-z un-n antonouar de gazon, un triyangl de mèr bleu
étinslant o solèy, avèk une voual à l'orizon, il lui venè
dè joua¨ dézordoné¨, kom à l'aproch mystérieuse de boner¨
planan sur èl.

Un-n amour de la solitud l'anvaisè dan la douser de se frè
pays é dan le kalm dè-z orizon¨ arondi, é èl rèstè si
lontan asiz sur le somè dè koline¨ ke dè peti¨ lapin¨
sovaj¨ pasè-t an bondisan-t à sè pyé¨.

Èl se mètè souvan à kourir sur la falèz, fouété par
l'èr léjé dè kot¨, tout vibrant d'une jouisans èkskiz à
se mouvouar san fatig, kom lè pouason¨ dan l'o ou lè
irondèl¨ dan l'èr.

Èl semè partou dè souvenir¨ kom on jèt dè grèn¨-z an
tèr, de sè souvenir¨ don lè rasine¨ tyèn jusk'à la mor.
Il lui sanblè k'èl jetè un peu de son ker à tous¨ lè pli¨
de sè valon¨.

Èl se mi à prandr dè bin¨ avèk pasion. Èl najè à pèrt
de vu, étan fort é ardi, é san konsyans du danjé. Èl
se santè byin dan sèt o frouad, linpid é bleu, ki la
portè-t an la balansan. Lorsk'èl étè louin du rivaj, èl se
mètè sur le do, lè bra krouazé sur sa pouatrine, lè yeu¨
pèrdu¨ dan l'azur profon du syèl ke travèrsè vit un vol
d'irondèl, ou la silouèt blanch d'un-n ouazo de mèr. On
n'antandè plu-z okun brui ke le murmur élouagné du flo kontr
le galè é une vag rumer de la tèr glisan ankor sur lè
ondulasion¨ dè vag¨, mè konfuz, prèsk insézisabl. É
pui, Jeanne se redrèsè é, dan-z un-n afolman de joua,
pousè dè kri¨ égu¨-z an batan l'o de sè deu min¨.

Kèlkefoua, kan èl s'avanturè tro louin, une bark venè
la chèrché.

Èl rantrè o chato, pal de fin, mè léjèr, alèrt, du
sourir à la lèvr é du boner plin lè yeu¨.

Le baron, de son koté, méditè de grand¨ antrepriz¨ agrikol¨;
il voulè fèr dè-z ésè¨, organizé le progrè, èkspérimanté
dè-z instruman¨ nouvo¨, aklimaté dè ras¨ étranjèr¨; é il
pasè une parti de sè journé¨-z an konvèrsasion avèk lè
paysan ki ochè la tèt, inkrédul¨ à sè tantativ¨.

Souvan osi, il alè-t an mèr avèk lè matlo¨ d'Yport. Kan
il u vizité lè grot¨, lè fontèn¨ é lè-z éguiy dè
anviron¨, il voulu péché kom un sinpl eu007-03-0in.

Dan lè jour¨ de briz, lorske la voual plèn de van fè
kourir sur le do dè vag¨ la kok jouflu dè bark¨, é
ke, par chak bor, trèn jusk'o fon de la mèr la grand
lign fuyante ke poursuiv lè ord¨ de makro¨, il tenè
dan sa min tranblant d'anksyété la petit kord k'on san
vibré sito k'un pouason pri se déba.

Il partè o klèr de lune pour levé lè filè¨ pozé la vèy.
Il èmè à antandr kraké le ma, à rèspiré lè rafal¨
siflant¨-z é frèch¨ de la nui; é, aprè avouar lontan
louvoyé pour retrouvé lè boué¨-z an se gidan sur une krèt de
roch, le toua d'un kloché é le far de Fécamp, il jouisè à
demeré imobil sou lè premyé¨ feu¨ du solèy levan ki
fezè reluir, sur le pon du bato, le do gluan dè larj¨
rè-z an-n évantay é le vantr gra dè turbots.

À chak repa, il rakontè avèk antouzyasm sè promnad¨; é
petit mèr, à son tour, lui dizè konbyin de foua èl avè
parkouru la grand alé de pepl¨, sèl de drouat, kontr la
fèrm dè Kouyar, l'otr n'ayant pa asé de solèy.

Kom on lui avè rekomandé de «prandr du mouvman», èl
s'acharnè à marché. Dè ke la frècher de la nui s'étè
disipé, èl dèsandè, appuyée sur le bra de Rosalie,
anvlopé d'une mant é de deu chal¨, é la tèt étoufé
d'une kapeline nouar ke rekouvrè ankor un triko rouj.

Alor, trènan son pyé goch, un peu plus lour é ki avè
déja trasé, dan tout la longer du chemin, l'un-n à l'alé,
l'otr o retour, deu siyon¨ poudreu-z ou l'èrb étè mort,
èl rekomansè san fin un-n intèrminabl voyage an lign drouat,
depui l'ankognur du chato jusk'o premyé¨ arbust¨ du
boskè. Èl avè fè plasé un ban à chak èkstrémité de
sèt pist; é tout lè sink minut èl s'arètè, dizan-t à
la povr bone pasyant ki la soutnè:

-- Asseyons-nou, ma fiy, je sui-z un peu las.

É, à chak arè, èl lèsè sur un dè ban¨ tanto le
triko ki lui kouvrè la tèt, tanto un chal, é pui l'otr,
pui la kapeline, pui la mant; é tou sela fezè, o deu
bou¨ de l'alé, deu gro pakè¨ de vètman¨ ke Rosalie
raportè sur son bra libr kan on rantrè pour déjené.

É dan l'aprè-midi, la barone rekomansè, d'une alur plus
mol, avèk dè repo plu-z alonjé, somèyan mèm une er de
tan-z an tan sur une chèz long k'on lui roulè deor.

Èl aplè sela fèr «son ègzèrsis», kom èl dizè «mon
hypertrophie».

Un mèdesin konsulté di-z an¨ oparavan, pars k'èl éprouvè
dè-z étoufman¨, avè parlé d'hypertrophie. Depui lor se mo,
don-t èl ne konprenè gèr la signifikasion, s'étè établi
dan sa tèt. Èl fezè taté obstinéman o baron, à Jeanne ou
à Rosalie son ker ke pèrsone ne santè plus, tan il étè
ansevli sou la boufisur de sa pouatrine; mè èl refuzè
avèk énèrji de se lèsé ègzaminé par okun nouvo mèdesin, de
per k'on lui dékouvri d'otr maladi¨; é èl parlè de
«son» hypertrophie à tou propo, é si souvan k'il sanblè ke
sèt afèksion lui fu spésyal, lui apartin kom une choz
unik sur lakèl lè-z otr n'avè-t okun droua.

Le baron dizè «l'hypertrophie de ma fam», é Jeanne
«l'hypertrophie de maman», kom il¨-z orè di «la rob, le
chapo, ou le paraplui».

Èl avè été for joli dan sa jenès é plus mins k'un
rozo. Aprè avouar valsé dan lè bra de tous¨ lè-z uniform¨ de
l'Anpir, èl avè lu _Corinne_ ki l'avè fè pleré; é
èl étè demeré depui kom marké de se roman.

À mezur ke sa tay s'étè épèsi, son am avè pri dè
élan¨ plus poétik¨; é kan l'obézité l'u kloué sur un
fotey, sa pansé vagabonda à travèr dè-z avantur tandr¨ don
èl se croyé l'éroine. Èl an-n avè dè préféré k'èl
fezè toujour revenir dan sè rèv, kom une bouat à muzik
don-t on remont la manivèl répèt intèrminableman le mèm èr.
Tout lè romans¨ langoureuz¨, ou l'on parl de kaptiv¨ é
d'irondèl¨, lui mouyè infayibleman lè popyèr¨; é
èl èmè mèm sèrtèn chanson¨ grivouaz¨ de Béranger, à koz
dè regrè¨ k'èl¨-z èksprim.

Èl demerè souvan pandan dè-z er¨, imobil, élouagné dan
sè sonjri¨; é son abitasion dè Pepl¨ lui plèzè
infiniman pars k'èl prètè un dékor o roman¨ de son am,
lui raplan é par lè boua d'alantour, é par la land dézèrt,
é par le vouazinaj de la mèr, lè livr de Oualtèr Scott k'èl
lizè depui kèlk moua.

Dan lè jour¨ de plui, èl rèstè anfèrmé an sa chanbr à
vizité se k'èl aplè sè «relik¨». S'étè tout sè
ansyèn¨ lètr¨, lè lètr¨ de son pèr é de sa mèr, lè
lètr¨ du baron kan èl étè sa fyansé, é d'otr ankor.


Èl lè-z avè anfèrmé dan-z un sekrétèr d'akajou portan à sè
angl¨ dè sfinks de kuivr; é èl dizè d'une voua
partikulyèr:

-- Rosalie, ma fiy, aport-moua le tirouar o souvenir¨.

La petit bone ouvrè le mebl, prenè le tirouar, le pozè
sur une chèz à koté de sa mètrès ki se mètè à lir
lantman, une à une, sè lètr¨, an lèsan tonbé une larm
desu de tan-z an tan.

Jeanne, parfoua, ranplasè Rosalie é promnè petit mèr ki
lui rakontè dè souvenir¨ d'anfans. La jen fiy se
retrouvè dan sè-z istouar¨ d'otrefoua, s'étonan de la
similitud de ler¨ pansé, de la paranté de ler¨ dézir¨; kar
chak ker s'imajine insi avouar trésayi avan tou-t otr
sou-z une foul de sansasion¨ ki on fè batr seu dè
premyèr¨ kréatur¨ é feron palpité ankor seu dè dèrnyé¨
om¨ é dè dèrnyèr¨ fam¨.

Ler march lant suivè la lanter du rési ke dè-z oprésion¨,
parfoua, intèronpè kèlk segond¨; é la pansé de Jeanne
alor, bondisan par-desu lè-z avantur komansé, s'élansè
vèr l'avnir peplé de joua¨, se roulè dan lè-z èspérans¨.

Un-n aprè-midi, kom èl¨ se repozè sur le ban du fon,
èl¨-z apèrsur tou-t à kou, o bou de l'alé, un gro prètr
ki s'an venè vèr èl¨.

Il saluia de louin, pri un-n èr souryan, saluia de nouvo kan il
fu-t à troua pa é s'ékriya:

-- É byin, madam la barone, koman alon-nou?

S'étè le kuré du pays.

Petit mèr, né dan le syèkl dè filozof, èlvé par un
pèr peu croyant, o jour¨ de la Révolusion, ne frékantè gèr
l'égliz, byin k'èl èma lè prètr¨ par une sort d'instin
relijyeu de fam.

Èl avè totalman oublié l'abé Piko, son kuré, é rouji-t an
le voyant. Èl s'èkskuza de n'avouar pouin prèvnu sa démarch.
Mè le bonom n'an sanblè pouin frouasé; il regarda Jeanne,
la konplimanta sur sa bone mine, s'asi, mi son trikorn sur
sè jenou¨ é s'éponja le fron. Il étè for gro, for rouj,
é suiè à flo¨. Il tirè de sa poch, à tou-t instan, un-n énorm
mouchouar à karo¨ inbibé de transpirasion, é se le pasè sur
le vizaj é le kou; mè, à pèn le linj umid étè-t-il rantré
dan lè profonder¨ de sa rob ke de nouvèl¨ gout¨
pousè sur sa po, é, tonban sur la soutane rebondi o
vantr, fiksè-t an petit¨ tach rond¨ la pousyèr volant dè
chemin¨.

Il étè gè, vrai prètr kanpagnar, toléran, bavar é brav
om. Il rakonta dè-z istouar¨, parla dè jan¨ du pays, ne sanbla
pa s'ètr apèrsu ke sè deu parouasyèn¨ n'étè pa ankor
venu¨ o-z ofis¨, la barone akordan son indolans avèk sa foua
konfuz, é Jeanne tro ereuz d'ètr délivré du kouvan-t ou
èl avè été repu de sérémoni¨ pyeuz¨.

Le baron paru. Sa relijyon pantéist le lèsè indiféran o
dogm¨. Il fu-t èmabl pour l'abé k'il konèsè de louin, é
le retin à diné.

Le prètr su plèr, gras à sèt astus inkonsyant ke le
maniman dè-z am¨ done o-z om¨ lè plus médyokr¨ aplé par
le azar dè-z évèneman¨, à ègzèrsé un pouvouar sur ler¨
sanblabl¨.

La barone le choya, atiré peu-ètr par une de sè-z afinité¨
ki raproch lè natur¨ sanblabl¨, la figur sangine é
l'alèn kourt du gro om plèzan à son obézité souflant.

Vèr le désè-t il u une vèrv de kuré an gogèt, se lèsé-
alé familyé dè fin¨ de repa joyeuses.

É, tou-t à kou, il s'ékriya kom si une idé ereuz lui u
travèrsé l'èspri:

-- Mè j'é un nouvo parouasyin k'il fo ke je vou
prézant, M. le vikont de Lamare!

La barone, ki konèsè sur le bou du doua tou l'armoryal
de la provins, demanda:

-- È-t-il de la famiy de Lamare de l'Eure?

Le prètr s'inklina:

-- Oui, madam, s'è le fis¨ du vikont Djin de Lamare, mor l'an
dèrnyé.

Alor, Madam Adélaïde, ki èmè par-desu tou la noblès, poza
une foul de kèstyon¨, é apri ke, lè dèt¨ du pèr payées,
le jen om, ayant vandu son chato de famiy, s'étè
organizé un peti pyé-à-tèr dan-z une dè troua fèrm k'il
posédè dan la komune d'Étouvent. Sè byin¨ reprézantè-t an
tou sin-q à sis mil livr de rant; mè le vikont étè
d'umer ékonom é saj, é kontè vivr sinpleman, pandan
deu-z ou troua an¨, dan se modèst paviyon, afin d'amasé de
koua fèr bone figur dan le mond, pour se maryé avèk
avantaj san kontrakté de dèt¨ ou hypothéquer sè fèrm.

Le kuré ajouta:

-- S'è-t un byin charman garson; é si ranjé, si pézibl. Mè
il ne s'amuz gèr dan le pays.

Le baron di:

-- Amné-le ché nou, mesyeu l'abé, sela poura le distrèr
de tan-z an tan.

É on parla d'otr choz.

Kan on pasa dan le salon, aprè avouar pri le kafé, le prètr
demanda la pèrmision de fèr un tour dan le jardin, ayant
l'abitud d'un peu d'ègzèrsis aprè sè repa. Le baron
l'akonpagna. Il¨ se promnè lantman tou le lon de la
fasad blanch du chato pour revenir ansuit sur ler¨ pa.
Ler¨-z onbr, l'une mègr, l'otr rond é kouafé d'un
chanpignon, alè é venè tanto devan-t eu¨, tanto
dèryèr eu¨, selon k'il¨ marchè vèr la lune ou k'il¨ lui
tournè le do. Le kuré machonè une sort de sigarèt k'il
avè tiré de sa poch. Il an-n èksplika l'utilité avèk le fran-
parlé dè-z om¨ de kanpagn:

-- S'è pour favorizé lè ranvoua¨, pars ke j'é lè dijèstyon¨
un peu lourd¨.

Pui, soudin, regardan le syèl ou voyageait l'astr klèr, il
prononsa:

-- On ne se las jamè de se spèktakl-la.

É il rantra prandr konjé dè dam.




-- Iii --


Le dimanch suivan, la barone é Jeanne alèr à la mès,
pousé par un délika santiman de déférans pour ler kuré.

Èl¨ l'atandir aprè l'ofis, afin de l'invité à déjené
pour le jeudi. Il sorti de la sakristi avèk un gran jen om
élégan ki lui donè le bra familyèrman. Dè k'il apèrsu
lè deu fam¨, il fi un jèst de joyeuse surpriz é s'ékriya:

-- Kom sa tonb! Pèrmèté-moua, madam la barone é
madmouazèl Jeanne, de vou prézanté votr vouazin, M. le vikont
de Lamare.

Le vikont s'inklina, di son dézir, ansyin déja, de fèr la
konèsans de sè dam, é se mi à kozé avèk èzans, an
om kom il fo, ayant véku. Il posédè une de sè figur
ereuz¨ don rèv lè fam¨ é ki son dézagréabl¨-z à tous¨
lè-z om¨. Sè cheveu¨, nouar¨ é frizé, onbrè son fron
lis é bruni; é deu gran¨ soursi¨, régulyé¨ kom s'il¨
us été artifisyèl¨, randè profon¨ é tandr¨ sè yeu¨
sonbr don le blan sanblè un peu tinté de bleu.

Sè sil¨, séré é lon¨, prètè à son regar sèt élokans
pasioné ki troubl, dan lè salon¨, la bèl dam otèn,
é fè se retourné la fiy an bonè ki port un panyé par
lè ru.

Le charm langoureu de sè-t ey fezè krouar à la profonder de
la pansé é donè de l'inportans o mouindr¨ parol¨.

La barb dru, luizant é fine, kachè une machouar un peu tro
fort.

On se sépara aprè bokou de konpliman¨.

M. de Lamare, deu jour¨ aprè, fi sa premyèr vizit.

Il ariva kom on essayé un ban rustik, pozé le matin mèm
sou le gran platane an fas dè fenètr¨ du salon. Le baron
voulè k'on-n an plasa un-n otr, pour fèr pandan, sou le
tiyel; petit mèr, ènemi de la symétrie, ne voulè pa. Le
vikont, konsulté, fu de l'avi de la barone.

Pui il parla du pays, k'il déklarè trè «pittoresque», ayant
trouvé, dan sè promnad¨ solitèr¨, bokou de «sites»
ravisan¨. De tan-z an tan sè yeu¨, kom par azar,
rankontrè seu de Jeanne; é èl éprouvè une sansasion
singulyèr de se regar brusk, vit détourné, ou aparèsè
une admirasion karèsant é une sympathie évéyé.

M. de Lamare, le pèr, mor l'ané présédant, avè justeman
konu un-n ami de M. dè Cultau don petit mèr étè fiy; é la
dékouvèrt de sèt konèsans anfanta une konvèrsasion
d'alyans¨, de dat, de paranté¨ intèrminabl. La barone
fezè dè tour¨ de fors de mémouar, rétablisan lè
asandans¨ é lè dèsandans¨ d'otr famiy¨, sirkulan, san
jamè se pèrdr, dan le labyrinthe konpliké dè jénéaloji¨.

-- Dit¨-moua, vikont, avé-vou-z antandu parlé dè Saunoy de
Varfleur? le fis¨ éné, Gontran, avè épouzé une demouazèl de
Coursil, une Coursil-Courville, é le kadè, une de mé kouzine¨,
Madmouazèl de la Roch-Aubert ki étè alyé o Crisange. Or,
M. de Crisange étè l'ami intim de mon pèr é-t a du konètr
osi le votr.

-- Oui, madam. N'è-se pa se M. de Crisange ki émigra é don
le fis¨ s'è ruiné?

-- Lui-mèm. Il avè demandé an maryaj ma tant, aprè la mor
de son mari, le kont d'Eretry; mè èl ne voulu pa de lui
pars k'il prizè. Savé-vou, à se propo, se ke son devenu
lè Viloise? Il¨-z on kité la Touraine vèr 1813, à la suit de
revèr de fortune, pour se fiksé-r an-n Ovèrgn, é je n'an-n é plus
antandu parlé.

-- Je kroua, madam, ke le vyeu marki è mor d'une chut de
cheval, lèsan une fiy maryé avèk un-n Anglè, é l'otr avèk
un sèrtin Bassolle, un komèrsan, rich, di-on, é ki l'avè
séduit.

É dè non¨, apri-z é retenu¨ dè l'anfans dan lè
konvèrsasion¨ dè vyeu paran¨, revnè. É lè maryaj¨ de
sè famiy¨ égal¨ prenè, dan ler¨-z èspri¨ l'inportans dè
gran¨-z évèneman¨ publik¨. Il¨ parlè de jan¨ k'il¨ n'avè
jamè vu¨ kom s'il¨ lè konèsè bokou; é sè jan¨-la,
dan d'otr kontré, parlè d'eu¨ de la mèm fason; é il¨
se santè familyé¨ de louin, prèsk ami¨, prèsk alyé, par
le sel fè d'apartenir à la mèm kast, é d'ètr d'un san
ékivalan.

Le baron, d'une natur asé sovaj é d'une édukasion ki ne
s'akordè pouin avèk lè croyances é lè préjujé dè jan¨ de
son mond, ne konèsè gèr lè famiy¨ dè-z anviron¨; il
intèroja sur èl¨ le vikont.

M. de Lamare répondi: «O! il n'y a pa bokou de noblès dan
l'arrondissement», du mèm ton don-t il orè déklaré k'il y
avè peu de lapin¨ sur lè kot¨; é il dona dè détay¨. Troua
famiy¨ selman se trouvè dan-z un rayon asé raproché: le
marki de Koutèlyé, une sort de chèf de l'aristokrasi
normand; le vikont é la vikontès de Briseville, dè jan¨
d'èksèlant ras, mè se tenan asé izolé; anfin le kont de
Fourville, sort de krok-mitèn, ki pasè pour fèr mourir
sa fam de chagrin é ki vivè-t an chaser dan son chato de
la Vrillette, bati sur un-n étan.

Kèlk parvenu¨, ki frayaient antr eu¨, avè achté dè
domèn¨ par-si, par-la. Le vikont ne lè konèsè pouin.

Il pri konjé; é son dèrnyé regar fu pour Jeanne, kom s'il
lui u adrésé un-n adyeu partikulyé, plus kordyal é plus dou.

La barone le trouva charman é surtou trè kom il fo. Peti
pèr répondi:

-- Oui, sèrt, s'è-t un garson trè byin èlvé.

On l'invita à diné la semèn suivant. Il vin alor
régulyèrman.

Il arivè le plus souvan vèr katr¨ er¨ de l'aprè-midi,
rejouagnè petit mèr dan «son alé» é lui ofrè le bra
pour fèr «son ègzèrsis». Kan Jeanne n'étè pouin sorti, èl
soutnè la barone de l'otr koté, é tous¨ troua marchè
lantman d'un bou à l'otr du gran chemin tou droua, alan
é revnan san sès. Il ne parlè gèr à la jen fiy. Mè
son ey, ki sanblè-t an velour nouar, rankontrè souvan l'ey
de Jeanne, k'on-n orè di-t an-n agat bleu.

Pluzyer foua il¨ dèsandir tous¨ lè deu-z à Yport avèk le
baron.

Kom il¨ se trouvè sur la plaj, un souar, le pèr Lastique
lè-z aborda, é, san kité sa pip, don l'apsans orè étoné
peu-ètr davantaj ke la disparision de son né, il prononsa:

-- Avèk se van-la m'sieu l'baron, y orè d'koua alé d'min
jusk'Étretat, é r'venir san s'doné d'pèn.

Jeanne jouagni lè min¨:

-- O! papa, si tu voulè?

Le baron se tourna vèr M. de Lamare:

-- An-n èt-vou, vikont? Nou-z iryon déjené la-ba.

É la parti fu tou de suit désidé.

Dè l'oror, Jeanne étè debou. Èl atandi son pèr, plus
lan-t à s'abiyé, é il¨ se mir à marché dan la rozé,
travèrsan d'abor la plèn, pui le boua tou vibran de chan¨
d'ouazo¨. Le vikont é le pèr Lastique étè asi sur un
kabèstan.

Deu-z otr eu007-03-0in¨ èdèr o dépar. Lè-z om¨, appuyant ler¨
épol o bordages, pousè de tout ler fors. On-n avansè
avèk pèn sur la plat-form de galè. Lastique glisè sou la
kiy dè roulo¨ de boua grèsé, pui, reprenan sa plas,
modulè d'une voua trènant son intèrminabl «Ohée op!» ki
devè réglé l'éfor komun.

Mè, lorsk'on parvin à la pant, le kano tou d'un kou
parti, dévala sur lè kayou¨ ron¨ avèk un gran brui de toual
déchiré. Il s'arèta nèt à l'ékum dè petit¨ vag¨, é tou le
mond pri plas sur lè ban¨; pui, lè deu matlo¨ rèsté à
tèr le mir à flo.

Une briz léjèr é kontinu, venan du larj, éflerè é
ridè la surfas de l'o. La voual fu-t isé, s'arondi un
peu, é la bark s'an-n ala pézibleman, à pèn bèrsé par la
mèr.

On s'élouagna d'abor. Vèr l'orizon, le syèl se bèsan se
mèlè à l'oséan. Vèr la tèr, la ot falèz drouat fezè
une grand onbr à son pyé, é dè pant¨ de gazon, plèn¨ de
solèy, l'échankrè par androua¨. La-ba, an-n aryèr, dè
voual brune¨ sortè de la jeté blanch de Fécamp, é la-ba,
an-n avan, une roch d'une form étranj, arondi é pèrsé à
jour, avè à peu prè la figur d'un-n éléfan énorm anfonsan sa
tronp dan lè flo¨. S'étè la petit port d'Étretat.

Jeanne, tenan le bordaj d'une min, un peu étourdi par le
bèrseman dè vag¨, regardè o louin; é il lui sanblè ke
troua sel¨ choz¨ étè vrèman bèl¨ dan la kréasion: la
lumyèr, l'èspas é l'o.

Pèrsone ne parlè. Le pèr Lastique, ki tenè la bar é
l'ékout, buvè un kou de tan-z an tan, à mèm une boutèy
kaché sou son ban; é il fumè, san repo, son mouagnon de
pip ki sanblè inèkstingibl. Il an sortè toujour un mins
filè de fumé bleu, tandis k'un-n otr, tou parèy, s'échapè
du kouin de sa bouch. É on ne voyé jamè le matlo ralumé
le fourno de tèr plus nouar ke l'ébèn, ou le ranplir de
taba. Kèlkefoua il le prenè d'une min, l'otè de sè lèvr¨
é, du mèm kouin d'ou sortè la fumé, lansè à la mèr un lon
jè de saliv brune.

Le baron, asi à l'avan, survèyè la voual, tenan la plas
d'un-n om. Jeanne é le vikont se trouvè kot à kot, un peu
troublé tous¨ lè deu. Une fors inkonu fezè se rankontré
ler¨ yeu¨, k'il¨ levè o mèm moman, kom si une afinité
lè-z u avèrti; kar antr eu¨ flotè déja sèt subtil é
vag tandrès ki nè si vit antr deu jene¨ jan¨, lorske
le garson n'è pa lè é ke la jen fiy è joli. Il¨ se
santè ereu l'un prè de l'otr, peu-ètr pars k'il¨
pansè l'un-n à l'otr.

Le solèy montè, kom pour konsidéré de plus o la vast mèr
étandu sou lui; mè èl u kom une kokètri é
s'anvlopa d'une brum léjèr ki la voualè à sè rayons.
S'étè un brouyar transparan, trè ba, doré, ki ne kachè
ryin, mè randè lè louintin¨ plus dou. L'astr dardè sè
flam¨, fezè fondr sèt nué briyant; é lorsk'il fu
dan tout sa fors, la bué s'évapora, disparu; é la mèr, lis
kom une glas, se mi à mirouaté dan la lumyèr.

Jeanne, tou-t ému, murmura:

-- Kom s'è bo!

Le vikont répondi:

-- O! oui, s'è bo!

La klarté serèn de sèt matiné fezè s'évéyé kom un
éko dan ler¨ ker¨.

É soudin on dékouvri lè grand¨ arkad¨ d'Étretat, parèy¨ à
deu janb¨ de la falèz marchan dan la mèr, ot¨-z à sèrvir
d'arch à dè navir¨; tandis k'une éguiy de roch, blanch é
pouintu, se drèsè devan la premyèr.

On-n aborda, é pandan ke le baron, dèsandu le premyé, retenè
la bark o rivaj an tiran sur une kord, le vikont pri dan
sè bra Jeanne pour la dépozé à tèr san k'èl se mouillât
lè pyé¨; pui il¨ montèr la dur bank de galè, kot à
kot, ému¨ tous¨ deu de se rapid anlasman, é il¨-z antandir
tou-t à kou le pèr Lastique dizan-t o baron:

-- M'è-t avi ke sa ferè un joli koupl tou de mèm.

Dan-z une petit obèrj, prè de la plaj, le déjené fu
charman. L'oséan, angourdisan la voua é la pansé, lè-z avè
randu¨ silansyeu; la tabl lè fi bavar¨, é bavar¨ kom dè
ékolyé¨-z an vakans¨.

Lè choz¨ lè plus sinpl¨ ler donè d'intèrminabl¨
gèté¨.

Le pèr Lastique, an se mètan à tabl, kacha souagneuzman dan
son bérè sa pip ki fumè ankor; é l'on ri. Une mouch,
atiré san dout par son né rouj, s'an vin à pluzyer
repriz¨ se pozé desu; é lorsk'il l'avè chasé d'un kou
de min tro lan pour la sézir, èl alè se posté sur un
rido de mousline, ke bokou de sè ser¨ avè déja
makulé, é èl sanblè gété avidman le pif anluminé du
matlo, kar èl reprenè osito son vol pour revenir s'y
instalé.

À chak voyage de l'insékt un rir fou jayisè, é, lorske
le vyeu, ennuyé par se chatouyman, murmura: «Èl è
bougreman obstiné», Jeanne é le vikont se mir à pleré de
gété, se tordan, étoufan, la sèrvyèt sur la bouch pour ne
pa kriyé.

Lorsk'on-n u pri le kafé:

-- Si nou-z alyon nou promné, di Jeanne.

Le vikont se leva; mè le baron préférè fèr son lézar o
solèy sur le galè:

-- Alé-vou-z-an, mé-z anfan¨, vou me retrouvré isi dan-z une
er.

Il¨ travèrsè-t an lign drouat lè kèlk chomyèr¨ du pays;
é, aprè avouar dépasé un peti chato ki resanblè à une
grand fèrm, il¨ se trouvèr dan-z une valé dékouvèrt
alonjé devan-t eu¨.

Le mouvman de la mèr lè-z avè alangi, troublan ler
ékilibr ordinèr, le gran-t èr salin lè-z avè afamé, pui le
déjené lè-z avè étourdi é la gété lè-z avè énèrvé. Il¨ se
santè mintnan un peu fou, avèk dè-z anvi de kourir
épèrduman dan lè chan¨. Jeanne antandè bourdoné sè
orèy¨, tout remué par dè sansasion¨ nouvèl¨ é rapid¨.

Un solèy dévoran tonbè sur eu¨. Dè deu koté¨ de la rout lè
rékolt mur¨ se panchè, pliyé sou la chaler. Lè
sotrèl¨ s'égoziyè, nonbreuz¨ kom lè brin¨ d'èrb,
jetan partou, dan lè blé¨, dan lè sègl¨, dan lè jon¨
eu007-03-0in¨ dè kot¨, ler kri mègr é asourdisan.

Okune otr voua ne montè sou le syèl torid, d'un bleu
mirouatan é joni kom s'il alè tou d'un kou devenir rouj,
à la fason dè méto¨ tro raproché d'un brazyé.

Ayant apèrsu un peti boua, plus louin, à drouat, il¨ y alèr.

Ankésé antr deu talu, une alé étrouat s'avansè sou de
gran¨-z arbr¨ inpénétrabl¨-z o solèy. Une èspès de frècher
mouazi lè sézi-t an-n antran, sèt umidité ki fè frisoné
la po é pénètr dan lè poumon¨. L'èrb avè disparu, fot
de jour é d'èr libr; mè une mous kachè le sol.

Il¨-z avansè:

-- Tyin, la-ba, nou pouron nou-z asouar un peu, di-èl.

Deu vyeu arbr¨ étè mor é, profitan du trou fè dan la
vèrdur, une avèrs de lumyèr tonbè la, chofè la tèr,
avè révéyé dè jèrm¨ de gazon, de pisanli¨ é de lyane¨,
fè éklor dè petit¨ fler¨ blanch¨, fine¨ kom un
brouyar, é dè dijital¨ parèy¨ à dè fuzé. Dè
papiyon¨, dè-z abèy¨, dè frelon¨ trapu¨, dè kouzin¨ démezuré
ki resanblè à dè skelèt¨ de mouch¨, mil insékt¨
volan¨, dè bèt¨ à bon Dyeu roz¨ é tachté, dè bèt¨
d'anfèr o reflè¨ vèrdatr¨, d'otr nouar¨-z avèk dè korn,
peplè se pui lumineu-z é cho, kreuzé dan l'onbr glasé
dè lour¨ feyaj¨.

Il¨ s'asir, la tèt à l'abri é lè pyé¨ dan la chaler. Il¨
regardè tout sèt vi grouyant é petit k'un rayon fè
aparètr; é Jeanne atandri répétè:

-- Kom on-n è byin! ke s'è bon la kanpagn! Il y a dè
moman¨ ou je voudrè ètr mouch ou papiyon pour me kaché dan
lè fler¨.

Il¨ parlèr d'eu¨, de ler¨-z abitud¨, de ler¨ gou¨, sur se
ton plus ba, intim, don-t on fè lè konfidans¨. Il se dizè
déja dégouté du mond, la de sa vi futil; s'étè toujour la
mèm choz; on n'y rankontrè ryin de vrai, ryin de sinsèr.


Le mond! èl orè byin voulu le konètr; mè èl étè
konvinku d'avans k'il ne valè pa la kanpagn.

É plus ler¨ ker¨ se raprochè, plu-z il¨ s'aplè avèk
sérémoni «Mesyeu é Madmouazèl», plu-z osi ler¨ regar¨ se
souryè, se mèlè; é il ler sanblè k'une bonté nouvèl
antrè-t an-n eu¨, une afèksion plu-z épandu, un-n intérè à mil
choz¨ don-t il¨ ne s'étè jamè sousyé.

Il¨ revinr; mè le baron étè parti à pyé jusk'à la
Chanbr-o-Demouazèl¨, grot suspandu dan-z une krèt de
falèz; é il¨ l'atandir à l'obèrj.

Il ne reparu k'à sin-q er¨ du souar, aprè une long promnad
sur lè kot¨.

On remonta dan la bark. Èl s'an-n alè molman, van
aryèr, san sekous okune, san-z avouar l'èr d'avansé. La
briz arivè par soufl lan¨-z é tyèd¨ ki tandè la voual
une segond, pui la lèsè retonbé, flask, le lon du ma.
L'ond opak sanblè mort; é le solèy épuizé d'arder¨,
suivan sa rout arondi, s'aprochè d'èl tou dousman.

L'angourdisman de la mèr fezè de nouvo tèr tou le
mond.

Jeanne di anfin:

-- Kom j'èmerè voyager!

Le vikont repri:

-- Oui, mè s'è trist de voyager sel, il fo ètr o mouin
deu pour se komuniké sè-z inprésion¨...

Èl réfléchi:

-- S'è vrai..., j'èm à me promné sel sepandan...; kom
on-n è byin kan on rèv tout sel...

Il la regarda longman:

-- On peu osi révé à deu.

Èl bèsa lè yeu¨. Étè-se une aluzyon? Peu-ètr. Èl
konsidéra l'orizon kom pour dékouvrir ankor plus louin; pui,
d'une voua lant:

-- Je voudrè alé-r an-n Italie...; é-t an Grèce... a! oui, an
Grèce... é-t an Kors! se doua ètr si sovaj é si bo!

Il préférè la Suis à koz dè chalè¨ é dè lak.

Èl dizè:

-- Non, j'èmerè lè pays tou nef¨ kom la Kors, ou lè pays
trè vyeu é plin¨ de souvenir¨, kom la Grèce. Se doua ètr si
dou de retrouvé lè tras de sè pepl¨ don nou savon¨
l'istouar depui notr anfans, de vouar lè lyeu¨ ou se son
akonpli lè grand¨ choz¨.

Le vikont, mouin ègzalté, déklara:

-- Moua, l'Angleterre m'atir bokou; s'è-t une réjyon for
instruktiv.

Alor, il¨ parkourur l'univèr, diskutan lè-z agréman¨ de
chak pays, depui lè pol¨ jusk'à l'ékouater, s'èkstazyan sur
dè paysages imajinèr¨ é lè mer¨ invrèsanblabl¨ de
sèrtin pepl¨ kom lè Chinoua é lè Lapon¨; mè il¨-z an
arivèr à konklur ke le plus bo pays du mond, s'étè la
France avèk son klima tanpéré, frè l'été é dou l'ivèr, sè
rich¨ kanpagn¨, sè vèrt¨ forè¨, sè gran¨ flev¨ kalm é
se kult dè bo¨-z-ar¨ ki n'avè ègzisté nul par ayer,
depui lè gran¨ syèkl¨ d'Athènes.

Pui il¨ se tur.

Le solèy, plus ba, sanblè ségné; é une larj tréné
lumineuz, une rout éblouisant kourè sur l'o depui la
limit de l'oséan jusk'o siyaj de la bark.

Lè dèrnyé¨ soufl de van tonbèr; tout rid s'aplani; é
la voual imobil étè rouj. Une akalmi ilimité sanblè
angourdir l'èspas, fèr le silans otour de sèt rankontr
d'éléman¨; tandis ke, kanbran sou le syèl son vantr luizan
é likid, la mèr, fyansé monstrueuz, atandè l'aman de feu
ki dèsandè vèr èl. Il présipitè sa chut, anpourpré kom
par le dézir de ler anbrazman. Il la jouagni; é, peu à peu,
èl le dévora.

Alor, de l'orizon, une frècher akouru; un frison plisa le
sin mouvan de l'o, kom si l'astr anglouti u jeté sur le
mond un soupir d'apèzman.

Le krépuskul fu kour; la nui se déploya, kriblé d'astr¨. Le
pèr Lastique pri lè ram; é on s'apèrsu ke la mèr étè
fosforésant. Jeanne é le vikont, kot à kot, regardè
sè luer¨ mouvant¨ ke la bark lèsè dèryèr èl. Il¨ ne
sonjè prèsk plus, kontanplan vagman, aspiran le souar
dan-z un byin-ètr délisyeu; é kom Jeanne avè une min
appuyée sur le ban, un doua de son vouazin se poza, kom par
azar, kontr sa po; èl ne remuia pouin, surpriz, ereuz,
é konfuz de se kontakt si léjé.

Kan èl fu rantré le souar, dan sa chanbr, èl se santi
étranjman remué, é tèlman atandri ke tou lui donè
anvi de pleré. Èl regarda sa pandul, pansa ke la petit
abèy batè à la fason d'un ker, d'un ker ami; k'èl
serè le témouin de tout sa vi, k'èl akonpagnrè sè joua¨
é sè chagrin¨ de se tik-tak vif é régulyé; é èl arèta la
mouch doré pour mètr un bézé sur sè-z èl¨. Èl orè
anbrasé n'inport koua. Èl se souvin d'avouar kaché dan le
fon d'un tirouar une vyèy poupé d'otrefoua; èl la
rechèrcha, la revi avèk la joua k'on-n a an retrouvan dè-z ami¨
adoré; é, la sèran kontr sa pouatrine, èl kribla de bézé¨
ardan¨ lè jou pint¨-z é la filas frizé du joujou.

É, tou-t an le gardan-t an sè bra, èl sonja.

Étè-se byin Lui l'épou promi par mil voua sekrèt, k'une
Providans souvrèneman bone avè insi jeté sur sa rout?
Étè-se byin l'ètr kréé pour èl, à ki èl dévouerait son
ègzistans? Étè-t-il¨ sè deu prédèstiné don lè tandrès¨,
se jouagnan, devè s'étrindr, se mélé indisolubleman,
anjandré L'Amour?

Èl n'avè pouin ankor sè-z élan¨ tumultuieu de tou son ètr,
sè ravisman¨ fou, sè soulèvman¨ profon¨ k'èl croyé
ètr la pasion; il lui sanblè sepandan k'èl komansè à
l'èmé; kar èl se santè parfoua tout défayant an pansan
à lui; é èl y pansè san sès. Sa prézans lui remuiè le
ker; èl roujisè é palisè-t an rankontran son regar, é
frisonè-t an-n antandan sa voua.

Èl dormi byin peu sèt nui-la.

Alor, de jou-r an jour, le troublan dézir d'èmé l'anvai
davantaj. Èl se konsultè san sès, konsultè osi lè
margerit¨, lè nuiaj¨, dè pyès¨ de monè jeté-z an l'èr.

Or, un souar, son pèr lui di:

-- Fè-toua bèl, demin matin.

Èl demanda:

-- Pourkoua, papa?

Il repri:

-- S'è-t un sekrè.

É kan èl dèsandi, le landmin, tout frèch dan-z une
toualèt klèr, èl trouva la tabl du salon kouvèrt de bouat¨
de bonbon¨; é, sur une chèz, un-n énorm boukè.

Une vouatur antra dan la kour. On lizè desu: «Lerat,
patisyé à Fécamp. Repa de nos¨»; é Ludivine, èdé d'un
marmiton, tirè d'une trap ouvran dèryèr la karyol,
bokou de gran¨ panyé¨ pla¨ ki santè bon.

Le vikont de Lamare paru. Son pantalon étè tandu é retenu
sou de mignone¨ bot vèrni ki fezè vouar la petitès
de son pyé. Sa long redingot, sèré à la tay, lèsè
sortir, par l'échankrur sur la pouatrine, la dantèl de son
jabo; é une kravat fine, à pluzyer tour¨, le forsè à porté
o sa bèl tèt brune anprint d'une distinksion grav. Il
avè un-n otr èr ke de koutum, sè-t aspè partikulyé ke la
toualèt done subitman o vizaj¨ lè myeu konu¨. Jeanne,
stupéfèt, le regardè kom si èl ne l'avè pouin ankor vu;
èl le trouvè souvrèneman jantiyom, gran sègner de la
tèt o pyé¨.

Il s'inklina, an souryan:

-- É byin, ma komèr, èt-vou prèt?

Èl balbusya:

-- Mè koua? K'y a-t-il donk?

-- Tu le sora tou-t à l'er, di le baron.

La kalèch atlé s'avansa, Madam Adélaïde dèsandi de sa chanbr,
an gran-t apara o bra de Rosalie, ki paru tèlman ému par
l'élégans de M. de Lamare ke peti pèr murmura:

-- Dit¨ donk, vikont, je kroua ke notr bone vou trouv à son
gou.

Il rouji jusk'o-z orèy¨, fi sanblan de n'avouar pa antandu,
é, s'anparan du gro boukè, le prézanta à Jeanne. Èl le pri
plu-z étoné ankor. Tous¨ lè katr¨ montè-t an vouatur; é la
kuizinyèr Ludivine, ki aportè à la barone un bouyon froua
pour la soutnir, déklara:

-- Vrai, madam, on dirè une nos.

On mi pyé à tèr an-n antran dan-z Yport é, à mezur k'on
avansè à travèr le vilaj, lè matlo¨, dan ler¨ ard¨
nev¨ don lè pli¨ se voyaient, sortè de ler¨ mèzon¨,
saluiè, sèrè la min du baron é se mètè à suivr,
kom dèryèr une prosésion.

Le vikont avè ofèr son bra à Jeanne é marchè-t an tèt avèk
èl.

Lorsk'on-n ariva devan l'égliz, on s'arèta; é la grand kroua
d'arjan paru, tenu drouat par un-n anfan de ker présédan un
otr gamin rouj é blan, ki portè l'urn d'o bénit ou
tranpè le goupiyon.

Pui pasèr troua vyeu chantr¨ don l'un bouatè, pui le
sèrpan, pui le kuré soulvan de son vantr pouintu l'étol
doré, krouazé desu. Il di bonjour d'un sourir é d'un sign
de tèt; pui, lè yeu¨ mi-klo, lè lèvr¨ remué d'une priyèr,
la barèt anfonsé jusk'o né, il suivi son éta-majo-r an
surpli-z an se dirijan vèr la mèr.

Sur la plaj, une foul atandè otour d'une bark nev
angirlandé. Son ma, sa voual, sè kordaj¨ étè kouvèr de
lon¨ ruban¨ ki voltijè dan la briz, é son non _Jeanne_
aparèsè-t an lètr¨ d'or, à l'aryèr.

Le pèr Lastique, patron de se bato konstrui avèk l'arjan du
baron, s'avansa o-devan du kortèj. Tous¨ lè-z om¨, d'un mèm
mouvman, otèr ansanbl ler¨ kouafur¨; é une ranjé de
dévot¨, ankapuchoné sou de vast¨ mant¨ nouar¨-z à gran¨ pli¨
tonban dè-z épol, s'ajnouyè-t an sèrkl à l'aspè de la
kroua.

Le kuré, antr lè deu-z anfan¨ de ker, s'an vin à l'un dè
bou¨ de l'anbarkasion, tandis k'à l'otr, lè troua vyeu
chantr¨, kraseu dan ler blanch vètur, le manton poileu,
l'èr grav, l'ey sur le livr de plin-chan, détonè à
plèn gel dan la klèr matiné.

Chak foua k'il¨ reprenè alèn, le sèrpan tou sel
kontinuiè son mujisman; é, dan l'anflur de sè jou
plèn¨ de van, sè peti¨ yeu¨ gri disparèsè. La po du
fron mèm, é sèl du kou, sanblè dékolé de la chèr tan
il se gonflè-t an souflan.

La mèr, imobil é transparant, sanblè asisté, rekeyi,
o batèm de sa nasèl, roulan à pèn, avèk un tou peti
brui de rato gratan le galè, dè vaguettes ot¨ kom le
doua. É lè grand¨ mouèt¨ blanch¨ o-z èl¨ déployées
pasè-t an dékrivan dè kourb¨ dan le syèl bleu,
s'élouagnè, revnè d'un vol arondi o-desu de la foul
ajnouyé, kom pour vouar osi se k'on fezè la.

Mè le chan s'arèta aprè un-n amèn urlé sink minut; é le
prètr, d'une voua anpaté, glousa kèlk mo¨ latin¨ don-t on
ne distingè ke lè tèrminèzon¨ sonor¨.

Il fi ansuit le tour de la bark an l'aspèrjan d'o bénit,
pui il komansa à murmuré dè _oremus_ an se tenan à prézan le
lon d'un bordaj an fas du parin é de la marèn ki
demerè imobil¨, la min dan la min.

Le jen om gardè sa figur grav de bo garson, mè la
jen fiy, étranglé par une émosion soudèn, défayant, se
mi à tranblé tèlman, ke sè dan¨ s'antrechokè. Le rèv
ki la antè depui kèlk tan venè de prandr tou-t à kou,
dan-z une èspès d'alusinasion, l'aparans d'une réalité. On
avè parlé de nos, un prètr étè la, bénisan, dè-z om¨-z an
surpli psalmodyè dè priyèr¨; n'étè-se pa èl k'on
maryè?

U-èl dan lè doua¨ une sekous nèrveuz, l'obsésion de son
ker avè-èl kouru le lon de sè vèn¨ jusk'o ker de son
vouazin? Konpri-t-il, devina-t-il, fu-t-il, kom èl, anvai par
une sort d'ivrès d'amour? ou byin, savè-t-il selman, par
èkspéryans, k'okune fam ne lui rézistè? Èl s'apèrsu
soudin k'il prèsè sa min, dousman d'abor, pui plus for,
plus for, à la brizé. É, san ke sa figur remuia, san ke
pèrsone s'an-n apèrsu, il di, oui sèrt, il di trè
distinkteman:

-- O! Jeanne, si vou voulyé, se serè no fiyansay¨.

Èl bèsa la tèt d'un mouvman trè lan ki peu-ètr voulè
dir «oui». É le prètr ki jetè ankor de l'o bénit le-r an
envoya kèlk gout¨ sur lè doua¨.

S'étè fini. Lè fam¨ se relevè. Le retour fu-t une
débandad. La kroua, antr lè min¨ de l'anfan de ker, avè
pèrdu sa dignité; èl filè vit, osilan de drouat à goch,
ou byin panché an-n avan, prèt à tonbé sur le né. Le kuré, ki
ne priyè plus, galopè dèryèr; lè chantr¨ é le sèrpan
avè disparu par une ruièl pour ètr plus to dézabiyé, é
lè matlo¨, par group¨, se atè. Une mèm pansé, ki
mètè-t an ler tèt kom une oder de kuizine, alonjè lè
janb¨, mouyè lè bouch de saliv, dèsandè jusk'o fon
dè vantr¨ ou èl fezè chanté lè boyo.

Un bon déjené lè-z atandè o Pepl¨.

La grand tabl étè miz dan la kour sou lè pomyé¨.
Souasant pèrsone¨ y prir plas: eu007-03-0in¨ é paysan. La barone,
o santr, avè à sè koté¨ lè deu kuré, selui d'Yport é
selui dè Pepl¨. Le baron, an fas, étè flanké du mèr é de
sa fam, mègr kanpagnard déja vyèy, ki adrèsè de tous¨
lè koté¨ une multitud de peti¨ salu¨. Èl avè une figur
étrouat sèré dan son gran bonè norman, une vrè tèt de
poul à up blanch, avèk un-n ey tou ron é toujour étoné;
é èl manjè par peti¨ kou¨ rapid¨ kom si èl u pikoté
son asyèt avèk son né.

Jeanne, à koté du parin, voyageait dan le boner. Èl ne
voyé plus ryin, ne savè plus ryin, é se tèzè, la tèt
brouyé de joua.

Èl lui demanda:

-- Kèl è donk votr peti non?

Il di:

-- Julyin. Vou ne savyé pa?

Mè èl ne répondi pouin, pansan:

-- Kom je le répétrè souvan, se non-la!

Kan le repa fu fini, on lèsa la kour o matlo¨ é on
pasa de l'otr koté du chato. La barone se mi à fèr son
ègzèrsis, appuyée sur le baron, èskorté de sè deu prètr¨.
Jeanne é Julyin-n alèr jusk'o boskè, antrèr dan lè
peti¨ chemin¨ toufu¨; é tou-t à kou il lui sézi lè min¨:

-- Dit¨, voulé-vou-z ètr ma fam?

Èl bèsa ankor la tèt; é kom il balbusyè: «Répondé, je
vou-z an supli!» èl releva sè yeu¨ vèr lui, tou dousman;
é il lu la répons dan son regar.




-- Iv --


Le baron, un matin, antra dan la chanbr de Jeanne avan k'èl
fu levé, é s'asseyant sur lè pyé¨ du li:

-- M. le vikont de Lamare nou-z a demandé ta min.

Èl u anvi de kaché sa figur sou lè dra¨.

Son pèr repri:

-- Nou-z avon remi notr répons à tanto.

Èl altè, étranglé par l'émosion. O bou d'une minut le
baron, ki souryè, ajouta:

-- Nou n'avon ryin voulu fèr san t'an parlé. Ta mèr é moua
ne som pa opozé à se maryaj, san prétandr sepandan t'y
angajé. Tu è bokou plus rich ke lui, mè, kan il s'aji
du boner d'une vi, on ne doua pa se préokupé de l'arjan. Il
n'a plu-z okun paran; si tu l'épouzè donk se serè-t un fis¨ ki
antrerè dan notr famiy, tandis k'avèk un-n otr, s'è toua,
notr fiy, ki irè ché dè-z étranjé¨. Le garson nou plè.
Te plèrè-t-il... à toua?

Èl balbusya, rouj jusk'o cheveu¨:

-- Je veu byin, papa.

É peti pèr, an la regardan o fon dè yeu¨, é ryan
toujour, murmura:

-- Je m'an doutè un peu, madmouazèl.

Èl véku jusk'o souar kom si èl étè griz, san savouar se
k'èl fezè, prenan machinalman dè-z objè¨ pour d'otr,
é lè janb¨ tout mol¨ de fatig san k'èl u marché.

Vèr si-z er¨, kom èl étè asiz avèk petit mèr sou le
platane, le vikont paru.

Le ker de Jeanne se mi à batr folman. Le jen om
s'avansè san parètr ému. Lorsk'il fu tou prè, il pri lè
doua¨ de la barone é lè bèza pui, soulvan à son tour la
min frémisant de la jen fiy, il y dépoza de tout sè
lèvr¨ un lon bézé tandr é rekonèsan.

É la radyeuz sèzon dè fiyansay¨ komansa. Il¨ kozè
sel¨ dan lè kouin¨ du salon, ou byin asi sur le talu o fon
du boskè devan la land sovaj. Parfoua, il¨ se promnè
dan l'alé de petit mèr, lui, parlan d'avnir, èl, lè yeu¨
bésé sur la tras poudreuz du pyé de la barone.

Une foua la choz désidé, on voulu até le dénouman; il fu
donk konvnu ke la sérémoni orè lyeu dan sis semèn¨, o 15
ou; é ke lè jene¨ maryé partirè imédyatman pour ler
voyage de nos¨. Jeanne, konsulté sur le pays k'èl voulè
vizité, se désida pour la Kors ou l'on devè ètr plus sel¨
ke dan lè vil¨ d'Italie.

Il¨-z atandè le moman fiksé pour ler unyon san-z inpasyans
tro viv, mè anvlopé, roulé dan-z une tandrès délisyeuz,
savouran le charm èkski dè-z insignifyant¨ karès, dè doua¨
présé, dè regar¨ pasioné, si lon¨ ke lè-z am¨ sanbl se
mélé; é vagman tourmanté par le dézir indési dè grand¨
étrint¨.

On rézolu de n'invité pèrsone o maryaj, à l'èksèpsion de
tant Lison, la ser de la barone, ki vivè kom dam
pansionèr dan-z un kouvan de Versailles.

Aprè la mor de ler pèr, la barone avè voulu gardé sa ser
avèk èl; mè la vyèy fiy, poursuivi par l'idé k'èl
jènè tou le mond, k'èl étè inutil é inportune, se
retira dan-z une de sè mèzon¨ relijyeuz¨ ki lou dè
aparteman¨ o jan¨ trist¨-z é izolé dan l'ègzistans.

Èl venè, de tan-z an tan, pasé un moua ou deu dan sa
famiy.

S'étè une petit fam ki parlè peu, s'éfasè toujour,
aparèsè selman o-z er¨ dè repa, é remontè ansuit
dan sa chanbr ou èl rèstè anfèrmé san sès.

Èl avè un-n èr bon é vyèyo, byin k'èl fu ajé selman
de karant-deu-z an¨, un-n ey dou é trist; èl n'avè jamè
konté pour ryin dan sa famiy. Tout petit, kom èl n'étè
pouin joli ni turbulant, on ne l'anbrasè gèr; é èl
rèstè trankil é dous dan lè kouin¨. Depui èl demera
toujour sakrifyé. Jen fiy, pèrsone ne s'okupa d'èl.

S'étè kèlk choz kom une onbr ou un-n objè familyé, un
mebl vivan k'on-n è-t akoutumé à vouar chak jour, mè don-t on
ne s'inkyèt jamè.

Sa ser, par abitud priz dan la mèzon patèrnèl, la
konsidérè kom un-n ètr manké, tou-t à fè insignifyan. On la
trètè avèk une familyarité san jèn ki kachè une sort de
bonté méprizant. Èl s'aplè Liz é sanblè jèné par se
non pinpan-t é jen. Kan on-n avè vu k'èl ne se maryè pa,
k'èl ne se marirè san dout pouin, de Liz on-n avè fè
Lison. Depui la nèsans de Jeanne, èl étè devenu «tant
Lison», une unbl parant, proprèt, afreuzman timid, mèm
avèk sa ser é son bo-frèr ki l'èmè pourtan, mè
d'une afèksion vag partisipan d'une tandrès indiférant,
d'une konpasion inkonsyant é d'une byinvèyans naturèl.

Kèlkefoua, kan la barone parlè dè choz¨ louintèn¨ de sa
jenès, èl prononsè, pour fiksé une dat:

-- S'étè à l'épok du kou de tèt de Lison.

On n'an dizè jamè plus; é «se kou de tèt» rèstè kom
anvlopé de brouyar.

Un souar Liz, ajé alor de vin-t an¨, s'étè jeté à l'o san
k'on su pourkoua. Ryin dan sa vi, dan sè manyèr¨, ne
pouvè fèr présantir sèt foli. On l'avè repéché à mouatyé
mort; é sè paran¨, levan dè bra indigné, o lyeu de
chèrché la koz mystérieuse de sèt aksion, s'étè kontanté
de parlé du «kou de tèt», kom il¨ parlè de l'aksidan du
cheval «Coco», ki s'étè kasé la janb un peu oparavan dan
une ornyèr é k'on-n avè été oblijé d'abatr.

Depui lor, Liz, byinto Lison, fu konsidéré kom un-n èspri
trè fèbl. Le dou mépri k'èl avè inspiré à sè proch¨
s'infiltra lantman dan le ker de tous¨ lè jan¨ ki
l'antourè. La petit Jeanne èl-mèm, avèk sèt divinasion
naturèl dè-z anfan¨, ne s'okupè pouin d'èl, ne montè
jamè l'anbrasé dan son li, ne pénétrè jamè dan sa
chanbr. La bone Rosalie, ki donè à sèt chanbr lè
kèlk souin¨ nésésèr¨, sanblè sel savoua-r ou èl étè
situé.

Kan tant Lison antrè dan la sal à manjé pour le déjené,
la «Petit» alè, par abitud, lui tandr son fron; é vouala
tou.

Si kèlk'un voulè lui parlé, on envoyé un domèstik la
kérir; é, kan èl n'étè pa la, on ne s'okupè jamè
d'èl, on ne sonjè jamè à èl, on n'orè jamè u la
pansé de s'inkyété, de demandé:

-- Tyin, mè je n'é pa vu Lison, se matin.

Èl ne tenè pouin de plas; s'étè un de sè-z ètr¨ ki
demer inkonu¨ mèm à ler¨ proch¨, kom inèksploré¨, é don
la mor ne fè ni trou ni vid dan-z une mèzon, un de sè-z ètr¨
ki ne sav antré ni dan l'ègzistans, ni dan lè-z abitud¨,
ni dan l'amour de seu ki viv à koté d'eu¨.

Kan on prononsè «tant Lison», sè deu mo¨ n'évèyè
pour insi dir okune afèksion-n an l'èspri de pèrsone. S'è
kom si on-n avè di «la kafetyèr ou le sucrier».

Èl marchè toujour à peti¨ pa présé é muiè¨; ne fezè
jamè de brui, ne ertè jamè ryin, sanblè komuniké o
objè¨ la propriété de ne randr okun son. Sè min¨ parèsè
fèt d'une èspès d'ouat, tan èl manyè léjèrman é
délikatman se k'èl touchè.

Èl ariva vèr la mi-juiyè, tout boulvèrsé par l'idé de se
maryaj. Èl aportè une foul de kado¨ ki, venan d'èl,
demerèr prèsk inapèrsu¨.

Dè le landmin de sa venu on ne remarka plus k'èl étè la.

Mè-z an-n èl fèrmantè une émosion èkstraordinèr, é sè yeu¨ ne
kitè pouin lè fyansé. Èl s'okupa du trouso avèk une
énèrji singulyèr, une aktivité fyévreuz, travayan kom une
sinpl kouturyèr dan sa chanbr ou pèrsone ne la venè vouar.

À tou moman èl prézantè à la barone dè mouchouar¨ k'èl
avè ourlé èl-mèm, dè sèrvyèt¨ don-t èl avè brodé lè
chifr¨, an demandan:

-- È-se byin kom sa, Adélaïde?

É petit mèr, tou-t an-n ègzaminan nonchalaman l'objè,
répondè:

-- Ne te done donk pa tan de mal, ma povr Lison.

Un souar, vèr la fin du moua, aprè une journé de lourd chaler,
la lune se leva dan-z une de sè nui¨ klèr¨ é tyèd¨, ki
troubl, atandris, fon s'ègzalté, sanbl évéyé tout
lè poézi¨ sekrèt de l'am. Lè soufl dou dè chan¨
antrè dan le salon trankil. La barone é son mari
jouè molman une parti de kart¨ dan la klarté rond ke
l'aba-jour de la lanp dèsinè sur la tabl; tant Lison,
asiz antr eu¨, trikotè; é lè jene¨ jan¨, akoudé à la
fenètr ouvèrt, regardè le jardin plin de klarté.

Le tiyel é le platane semè le-r onbr sur le gran gazon
ki s'étandè ansuit, pal é luizan, jusk'o boskè tou
nouar.

Atiré invinsibleman par le charm tandr de sèt nui, par sèt
éklèrman vaporeu dè-z arbr¨ é dè masif¨, Jeanne se tourna
vèr sè paran¨:

-- Peti pèr, nou-z alon fèr un tour la, sur l'èrb, devan
le chato.

Le baron di, san kité son jeu: «Alé, mé-z anfan¨», é se
remi à sa parti.

Il¨ sortir é komansèr à marché lantman sur la grand
pelouz blanch jusk'o peti boua du fon.

L'er avansè san k'il¨ songeassent à rantré. La barone,
fatigé, voulu monté à sa chanbr:

-- Il fo raplé lè-z amoureu, di-èl.

Le baron, d'un kou d'ey, parkouru le vast jardin lumineu, ou
lè deu-z onbr èrè dousman.

-- Lès-lè donk, repri-t-il, il fè si bon deor! Lison v lè
atandr; n'è-se pa, Lison?

La vyèy fiy releva sè yeu¨ inkyè¨, é répondi de sa voua
timid:

-- Sèrtèneman, je lè-z atandrè.

Peti pèr soulva la barone, é, lasé lui-mèm par la chaler
du jour:

-- Je vè me kouché osi, di-il.

É il parti avèk sa fam.

Alor tant Lison à son tour se leva, é, lèsan sur le bra du
fotey l'ouvraj komansé, sa lèn é la grand éguiy, èl
vin s'akoudé à la fenètr é kontanpla la nui charmant.

Lè deu fyansé alè san fin, à travèr le gazon, du boskè
jusk'o pèron, du pèron jusk'o boskè. Il¨ se sèrè lè
doua¨ é ne parlè plus, kom sorti d'eu¨-mèm, tou mélé
à la poézi vizibl ki s'ègzalè de la tèr.

Jeanne, tou-t à kou, apèrsu dan le kadr de la fenètr la
silouèt de la vyèy fiy ke dèsinè la klarté de la
lanp.

-- Tyin, di-èl, tant Lison ki nou regard.

Le vikont releva la tèt, é, de sèt voua indiférant ki
parl san pansé:

-- Oui, tant Lison nou regard.

É il¨ kontinuièr à révé, à marché lantman, à s'èmé.

Mè la rozé kouvrè l'èrb, il¨-z ur un peti frison de
frècher.

-- Rantron mintnan, di-èl.

É il¨ revinr.

Lorsk'il¨ pénétrèr dan le salon, tant Lison s'étè remiz à
trikoté; èl avè le fron panché sur son travay; é sè
doua¨ mègr¨ tranblè un peu, kom s'il¨-z us été trè
fatigé.

Jeanne s'aprocha:

-- Tant, on v dormir, à prézan.

La vyèy fiy tourna lè yeu¨; il¨-z étè rouj¨ kom si èl
u pleré. Lè-z amoureu n'y prir pouin gard; mè le jen
om apèrsu soudin lè fin¨ soulyé¨ de la jen fiy tou
kouvèr d'o. Il fu sézi d'inkyétud é demanda tandreman:

-- N'avé-vou pouin froua à vo chèr¨ peti¨ pyé¨?

É tou-t à kou lè doua¨ de la tant fur sekoué d'un
tranbleman si for ke son ouvraj s'an-n échapa; la pelot de
lèn roula o louin sur le parkè; é, kachan bruskeman sa
figur dan sè min¨, èl se mi à pleré par gran¨ sanglo¨
konvulsif¨.

Lè deu fyansé la regardè stupéfè¨, imobil¨. Jeanne
bruskeman se mi à sè jenou¨, ékarta sè bra, boulvèrsé,
répétan:

-- Mè k'a-tu, mè k'a-tu, tant Lison?

Alor la povr fam, balbusyan, avèk la voua tout mouyé de
larm¨, é le kor krispé de chagrin, répondi:

-- S'è kan il t'a demandé... N'avé-vou pa froua à... à... à
vo chèr¨ peti¨ pyé¨?... on ne m'a jamè di de sè choz¨-
la... à moua... jamè... jamè...

Jeanne, surpriz, apitoyée, u sepandan anvi de rir à la
pansé d'un-n amoureu débitan dè tandrès¨ à Lison; é le
vikont s'étè retourné pour kaché sa gété.

Mè la tant se leva soudin, lèsa sa lèn à tèr é son
triko sur le fotey, é èl se sova san lumyèr dan
l'èskalyé sonbr, chèrchan sa chanbr à taton.

Rèsté sel¨, lè deu jene¨ jan¨ se regardèr, égayés é
atandri. Jeanne murmura:

-- Sèt povr tant!...

Julyin repri:

-- Èl doua ètr un peu fol, se souar.

Il¨ se tenè lè min¨ san se désidé à se séparé, é
dousman, tou dousman, il¨-z échanjèr ler premyé bézé
devan le syèj vid ke venè de kité tant Lison.

Il¨ ne pansè plus gèr, le landmin, o larm¨ de la
vyèy fiy.

Lè deu semèn¨ ki présédèr le maryaj lèsèr Jeanne
asé kalm é trankil kom si èl u été fatigé
d'émosion¨ dous¨.

Èl n'u pa non plus le tan de réfléchir duran la matiné du
jour désizif. Èl éprouvè selman une grand sansasion de
vid an tou son kor, kom si sa chèr, son san, sè-z os se
fus fondu¨ sou la po; é èl s'apèrsevè, an touchan lè
objè¨, ke sè doua¨ tranblè bokou.

Èl ne repri posésion d'èl ke dan le ker de l'égliz
pandan l'ofis.

Maryé! Insi èl étè maryé! La suksésion de choz¨, de
mouvman¨, d'évèneman¨ akonpli depui l'ob lui parèsè un
rèv, un vrai rèv. Il è de sè moman¨ ou tou sanbl chanjé
otour de nou; lè jèst¨ mèm on une signifikasion nouvèl;
jusk'o-z er¨ ki ne sanbl plu-z à ler plas ordinèr.

Èl se santè étourdi, étoné surtou. La vèy ankor ryin
n'étè modifyé dan son ègzistans; l'èspouar konstan de sa vi
devenè selman plus proch, prèsk palpabl. Èl s'étè
andormi jen fiy; èl étè fam mintnan.

Donk èl avè franchi sèt baryèr ki sanbl kaché l'avnir
avèk tout sè joua¨, sè boner¨ révé. Èl santè kom une
port ouvèrt devan èl; èl alè antré dan l'Atandu.

La sérémoni finisè. On pasa dan la sakristi prèsk vid;
kar on n'avè invité pèrsone; pui on resorti.

Kan il¨-z aparur sur la port de l'égliz, un fraka
formidabl fi fèr un bon à la maryé é pousé un gran kri à
la barone: s'étè une salv de kou¨ de fuzi tiré par lè
paysan; é jusk'o Pepl¨ lè détonasion¨ ne sèsèr plus.

Une kolasion étè sèrvi pour la famiy, le kuré dè chatlin¨
é selui d'Yport, le maryé é lè témouin¨ chouazi parmi lè gro
kultivater¨ dè-z anviron¨.

Pui on fi un tour dan le jardin pour atandr le diné. Le
baron, la barone, tant Lison, le mèr é l'abé Piko se mir
à parkourir l'alé de petit mèr; tandis ke, dan l'alé an
fas, l'otr prètr lizè son brévyèr an marchan à gran¨
pa.

On-n antandè, de l'otr koté du chato, la gété bruyante dè
paysan ki buvè du sidr sou lè pomyé¨. Tou le pays,
andimanché, anplisè la kour. Lè ga é lè fiy¨ se
poursuivè.

Jeanne é Julyin travèrsèr le boskè, pui montèr sur le
talu, é, muiè¨ tous¨ deu, se mir à regardé la mèr. Il
fezè un peu frè, byin k'on fu o milyeu d'ou; le van du
nor souflè, é le gran solèy luizè durman dan le syèl
tou bleu.

Lè jene¨ jan¨, pour trouvé de l'abri, travèrsèr la land an
tournan à drouat, voulan gagné la valé ondulant é bouazé
ki dèsan vèr Yport. Dè k'il¨-z ur atin lè tayi,
okun soufl ne lè-z éflera plus, é il¨ kitèr le chemin
pour prandr un-n étroua santyé s'anfonsan sou lè fey¨. Il¨
pouvè à pèn marché de fron; alor èl santi un bra ki
se glisè lantman otour de sa tay.

Èl ne dizè ryin, altant, le ker présipité, la rèspirasion
koupé. Dè branch bas¨ ler karèsè lè cheveu¨; il¨ se
kourbè souvan pour pasé. Èl keyi une fey; deu
bèt¨ à bon Dyeu, parèy¨ à deu frèl¨ kokiyaj¨ rouj¨,
étè bloti desou.

Alor èl di, inosant é rasuré un peu:

-- Tyin, un ménaj.

Julyin-n éflera son orèy de sa bouch:

-- Se souar vou sré ma fam.

Kouak'èl u apri byin dè choz¨ dan son séjour o chan¨,
èl ne sonjè ankor k'à la poézi de l'amour, é fu
surpriz. Sa fam? ne l'étè-èl pa déja?

Alor il se mi à l'anbrasé à peti¨ bézé¨ rapid¨ sur la
tanp é sur le kou, la ou frizè lè premyé¨ cheveu¨. Sézi
à chak foua par sè bézé¨ d'om okèl èl n'étè pouin
abitué, èl panchè instinktivman la tèt de l'otr koté
pour évité sèt karès ki la ravisè sepandan.

Mè il¨ se trouvèr soudin sur la lizyèr du boua. Èl
s'arèta, konfuz d'ètr si louin. K'alè-t-on pansé?

-- Retournon, di-èl.

Il retira le bra don-t il sèrè sa tay, é, an se tournan
tous¨ deu, il¨ se trouvèr fas à fas, si prè k'il¨ santir
ler¨-z alèn¨ sur ler¨ vizaj¨; é il¨ se regardèr. Il¨ se
regardèr d'un de sè regar¨ fiks, égu¨, pénétran¨, ou deu
am¨ kroua se mélé. Il¨ se chèrchèr dan ler¨ yeu¨,
dèryèr ler¨ yeu¨, dan sè-t inkonu inpénétrabl de l'ètr, il¨
se sondèr dan-z une muièt é obstiné intèrogasion. Ke
serè-t-il¨ l'un pour l'otr? Ke serè sèt vi k'il¨
komansè ansanbl? Ke se rézèrvè-t-il¨ l'un-n à l'otr de
joua¨, de boner¨ ou de déziluzyon¨-z an se lon tèt-à-tèt
indisolubl du maryaj? É il ler sanbla, à tous¨ lè deu,
k'il¨ ne s'étè pa ankor vu¨.

É tou-t à kou, Julyin, pozan sè deu min¨ sur lè-z épol de
sa fam, lui jeta à plèn bouch un bézé profon kom èl
n'an-n avè jamè resu. Il dèsandi, se bézé, il pénétra dan
sè vèn¨ é dan sè moual¨; é èl an-n u une tèl sekous
mystérieuse k'èl repousa épèrduman Julyin de sè deu bra,
é fayi tonbé sur le do.

-- Alon-nou-z-an. Alon-nou-z-an, balbusya-t-èl.

Il ne répondi pa, mè il lui pri lè min¨ k'il garda dan
lè syèn.

Il¨ n'échanjèr plu-z un mo jusk'à la mèzon. Le rèst de
l'aprè-midi sanbla lon.

On se mi à tabl à la nui tonbant.

Le diné fu sinpl é asé kour, kontrèrman o-z uzaj¨
norman¨. Une sort de jèn paralysè lè konviv¨. Sel¨ lè
deu prètr¨, le mèr é lè katr¨ fèrmyé¨ invité montrèr
un peu de sèt gros gété ki doua akonpagné lè nos¨.

Le rir sanblè mor, un mo du mèr le ranima. Il étè nef
er¨ anviron; on-n alè prandr le kafé. O-deor, sou lè
pomyé¨ de la premyèr kour, le bal chanpètr komansè. Par la
fenètr ouvèrt on-n apèrsevè tout la fèt. Dè lumignon¨ pandu¨
o branch donè o fey¨ dè nuians¨ de vèr-de-gri.
Rustr¨ é rustod¨ sotè-t an ron-t an urlan un-n èr de dans
sovaj k'akonpagnè fèbleman deu vyolon¨ é une
klarinèt juché sur une grand tabl de kuizine an-n èstrad. Le
chan tumultuieu dè paysan kouvrè antyèrman parfoua la
chanson dè-z instruman¨; é la frèl muzik déchiré par lè voua
déchéné sanblè tonbé du syèl an lanbo¨, an peti¨
fragman¨ de kèlk not¨ éparpiyé.

Deu grand¨ barik¨ antouré de torch flanbant¨ vèrsè à
bouar à la foul. Deu sèrvant¨ étè okupé à rinsé
insésaman lè vèr¨ é lè bol¨ dan-z un bakè, pour lè
tandr, ankor ruislan¨ d'o, sou lè robinè¨ d'ou koulè
le filè rouj du vin ou le filè d'or du sidr pur. É lè
danser¨ asouafé, lè vyeu trankil¨, lè fiy¨-z an suier se
prèsè, tandè lè bra pour sézir à ler tour un vaz
kèlkonk é se vèrsé à gran¨ flo¨ dan la gorj, an
ranvèrsan la tèt, le likid k'il¨ préférè.

Sur une tabl on trouvè du pin, du ber, du fromaj é dè
sosis¨. Chaku-n avalè une bouché de tan-z an tan, é, sou
le plafon de fey¨ iluminé, sèt fèt sèn é vyolant
donè o konviv¨ morn¨ de la sal l'anvi de dansé osi,
de bouar o vantr de sè gros¨ futay¨-z an manjan une
tranch de pin avèk du ber é un-n ognon kru.

Le mèr ki batè la mezur avèk son kouto s'ékriya:

-- Sacristi! sa v byin, s'è kom ki dirè lè nos¨ de
Ganach.

Un frison de rir étoufé kouru. Mè l'abé Piko, ènemi
naturèl de l'otorité sivil, réplika:

-- Vou voulé dir de Kana.

L'otr n'aksèpta pa la leson.

-- Non, mesyeu le kuré, je m'antan; kan je di Ganach,
s'è Ganach.

On se leva é on pasa dan le salon. Pui on-n ala se mélé un peu
o populèr an gogèt. Pui lè-z invité se retirèr.

Le baron é la barone ur à voua bas une sort de kerèl.
Madam Adélaïde, plu-z ésouflé ke jamè, sanblè refuzé se ke
demandè son mari; anfin èl di, prèsk o:

-- Non, mon-n ami, je ne peu pa, je ne sorè koman m'y
prandr.

Peti pèr alor, la kitan bruskeman, s'aprocha de Jeanne.

-- Veu-tu fèr un tour avèk moua, fiyèt?

Tou-t ému, èl répondi:

-- Kom tu voudra, papa.

Il¨ sortir.

Dè k'il¨ fur devan la port, du koté de la mèr, un peti
van sék lè sézi. Un de sè van¨ froua¨ d'été, ki sant
déja l'oton.

Dè nuiaj¨ galopè dan le syèl, voualan, pui redékouvran lè
étoual.

Le baron sèrè kontr lui le bra de sa fiy an lui prèsan
tandreman la min. Il¨ marchèr kèlk minut. Il sanblè
indési, troublé. Anfin il se désida.

-- Mignone, je vè ranplir un rol difisil ki devrè revenir
à ta mèr; mè kom èl s'y refuz, il fo byin ke je prèn
sa plas. J'ignor se ke tu sè dè choz¨ de l'ègzistans. Il
è dè mystères k'on kach souagneuzman o-z anfan¨, o fiy¨
surtou, o fiy¨ ki douav rèsté pur¨ d'èspri,
iréprochableman pur¨ jusk'à l'er ou nou lè remèton
antr lè bra de l'om ki prandra souin de ler boner. S'è
à lui k'il apartyin de levé se voual jeté sur le dou sekrè
de la vi. Mè èl¨, si okun soupson ne lè-z a ankor
éfleré, se révolt souvan devan la réalité un peu brutal
kaché dèryèr lè rèv. Blésé-z an ler am, blésé mèm an
ler kor, èl¨ refuz à l'épou se ke la loua, la loua umèn
é la loua naturèl lui akord kom un droua apsolu. Je ne
pui t'an dir davantaj, ma chéri; mè n'oubli pouin sesi, ke
tu apartyin tou-t antyèr à ton mari.

Ke savè-èl o just? ke devinè-èl? Èl s'étè miz à
tranblé, oprésé d'une mélankoli akablant é douloureuz
kom un présantiman.

Il¨ rantrèr. Une surpriz lè-z arèta sur la port du salon.
Madam Adélaïde sanglotè sur le ker de Julyin. Sè pler¨, dè
pler¨ bruyants pousé kom par un souflè de forj, sanblè
lui sorti-r an mèm tan du né, de la bouch é dè yeu¨; é le
jen om intèrdi, goch, soutnè la gros fam abatu an
sè bra pour lui rekomandé sa chéri, sa mignone, son adoré
fiyèt.

Le baron se présipita: «O! pa de sèn; pa d'atandrisman,
je vou pri», é, prenan sa fam, il l'asi dan-z un fotey
pandan k'èl s'essuyé le vizaj. Il se tourna ansuit vèr
Jeanne:

-- Alon, petit, anbras ta mèr byin vit é v te kouché.

Prèt à pleré osi, èl anbrasa sè paran¨ rapidman é
s'anfui.

Tant Lison s'étè déja retiré an sa chanbr. Le baron é sa
fam rèstèr sel¨ avèk Julyin. É il¨ demerè si jéné
tous¨ lè troua k'okune parol ne ler venè, lè deu-z om¨-z an
tenu de souaré, debou, lè yeu¨ pèrdu¨, Madam Adélaïde abatu sur
son syèj avèk dè rèst de sanglo¨ dan la gorj. Le-r anbara
devenè intolérabl, le baron se mi à parlé du voyage ke lè
jene¨ jan¨ devè antreprandr dan kèlk jour¨.

Jeanne, dan sa chanbr, se lèsè dézabiyé par Rosalie ki
plerè kom une sours. Lè min¨ èran o azar, èl ne
trouvè plus ni lè kordon¨ ni lè-z épingl é èl sanblè
asuréman plu-z ému ankor ke sa mètrès. Mè Jeanne ne
sonjè gèr o larm¨ de sa bone; il lui sanblè k'èl
étè antré dan-z un-n otr mond, parti sur une otr tèr,
séparé de tou se k'èl avè konu, de tou se k'èl avè
chéri. Tou lui sanblè boulvèrsé dan sa vi é dan sa pansé;
mèm sèt idé étranj lui vin: «Èmè-èl son mari?» Vouala
k'il lui aparèsè tou-t à kou kom un-n étranjé k'èl
konèsè à pèn. Troua moua oparavan èl ne savè pouin
k'il ègzistè, é mintnan èl étè sa fam. Pourkoua sela?
Pourkoua tonbé si vit dan le maryaj kom dan-z un trou ouvèr
sou vo pa?

Kan èl fu-t an toualèt de nui, èl se glisa dan son li;
é sè dra¨ un peu frè, fezan frisoné sa po,
ogmantèr sèt sansasion de froua, de solitud, de tristès
ki lui pezè sur l'am depui deu-z er¨.

Rosalie s'anfui, toujour sanglotan; é Jeanne atandi. Èl
atandi anksyeuz, le ker krispé, se je ne sè koua deviné, é
anonsé an tèrm¨ konfu par son pèr, sèt révélasion
mystérieuse de se ki è le gran sekrè de l'amour.

San k'èl u antandu monté l'èskalyé, on frapa troua kou¨
léjé¨ kontr sa port. Èl trésayi oribleman é ne
répondi pouin. On frapa de nouvo, pui la sérur grinsa. Èl
se kacha la tèt sou sè kouvèrtur¨, kom si un voler u
pénétré ché èl. Dè botine¨ krakèr dousman sur le
parkè; é soudin on toucha son li.

Èl u un surso nèrveu é pousa un peti kri; é, dégajan
sa tèt, èl vi Julyin debou devan èl, ki souryè-t an la
regardan.

-- O! ke vou m'avé fè per! di-èl.

Il repri:

-- Vou ne m'atandyé donk pouin?

Èl ne répondi pa. Il étè-t an grand toualèt, avèk sa figur
grav de bo garson; é èl se santi afreuzman onteuz
d'ètr kouché insi devan sè-t om si korèkt.

Il¨ ne savè ke dir, ke fèr, n'ozan mèm pa se regardé
à sèt er séryeuz é désiziv d'ou dépan l'intim boner de
tout la vi.

Il santè vagman peu-ètr kèl danjé ofr sèt batay,
é kèl soupl posésion de soua, kèl ruzé tandrès il fo
pour ne frouasé-r okune dè subtil¨ puder¨, dè-z infini¨
délikatès¨ d'une am virjinal é nouri de rèv.

Alor, dousman, il lui pri la min k'il bèza, é,
s'ajnouyan oprè du li kom devan un-n otèl, il murmura
d'une voua osi léjèr k'un soufl:

-- Voudré-vou m'èmé?

Èl, rasuré tou-t à kou, soulva sur l'oréyé sa tèt
ennuagée de dantèl¨, é èl souri:

-- Je vou-z èm déja, mon-n ami.

Il mi-t an sa bouch lè peti¨ doua¨ fin¨ de sa fam, é la voua
chanjé par se bayon de chèr:

-- Voulé-vou me prouvé ke vou m'èmé?

Èl répondi, troublé de nouvo, san byin konprandr se
k'èl dizè, sou le souvenir dè parol¨ de son pèr:

-- Je sui-z à vou, mon-n ami.

Il kouvri son pouagnè de bézé¨ mouyé, é, se redrèsan
lantman, il aprochè de son vizaj k'èl rekomansè à
kaché.

Soudin, jetan un bra-z an-n avan par-desu le li, il anlasa sa
fam à travèr lè dra¨, tandis ke, glisan son otr bra
sou l'oréyé, il le soulvè avèk la tèt: é, tou ba, tou
ba il demanda:

-- Alor, vou voulé byin me fèr une tout petit plas à koté
de vou?

Èl u per, une per d'instin, é balbusya:

-- O! pa ankor, je vou pri.

Il sanbla dézapouinté, un peu frouasé, é il repri d'un ton
toujour supliyan, mè plus brusk:

-- Pourkoua plus tar puisk nou finiron toujour par la?

Èl lui an voulu de se mo; mè soumiz é rézigné, èl
répéta pour la deuzyèm foua:

-- Je sui-z à vou, mon-n ami.

Alor, il disparu byin vit dan le kabinè de toualèt; é èl
antandè distinkteman sè mouvman¨ avèk dè frouasman¨
d'abi¨ défè¨, un brui d'arjan dan la poch, la chut
suksésiv dè botine¨.

É tou-t à kou, an kalson, an chosèt¨, il travèrsa vivman
la chanbr pour alé dépozé sa montr sur la cheminé. Pui il
retourna, an kouran, dan la petit pyès vouazine, remuia kèlk
tan ankor é Jeanne se retourna rapidman de l'otr koté an
fèrman lè yeu¨, kan èl santi k'il arivè.

Èl fi un soubreso, kom pour se jeté à tèr lorske glisa
vivman kontr sa janb une otr janb frouad é velu; é, la
figur dan sè min¨, épèrdu, prèt à kriyé de per é
d'éfarman, èl se bloti tou-t o fon du li.

Osito, il la pri-t an sè bra, byin k'èl lui tourna le do,
é il bèzè vorasman son kou, lè dantèl¨ flotant¨ de sa
kouafur de nui é le kol brodé de sa chemiz.

Èl ne remuiè pa, rèdi dan-z une oribl anksyété, santan une
min fort ki chèrchè sa pouatrine kaché antr sè koud¨. Èl
altè, boulvèrsé sou sè-t atouchman brutal; é èl avè
surtou anvi de se sové, de kourir par la mèzon, de s'anfèrmé
kèlk par, louin de sè-t om.

Il ne boujè plus. Èl resevè sa chaler dan son do. Alor
son éfroua s'apèza ankor é èl pansa bruskeman k'èl
n'orè k'à se retourné pour l'anbrasé.

À la fin, il paru s'inpasyanté, é d'une voua atristé:

-- Vou ne voulé donk pouin ètr ma petit fam?

Èl murmura à travèr sè doua¨:

-- È-se ke je ne la sui pa?

Il répondi avèk une nuians de movèz umer:

-- Mè non, ma chèr, voyons, ne vou moké pa de moua.

Èl se santi tout remué par le ton mékontan de sa voua; é
èl se tourna tou-t à kou vèr lui pour lui demandé pardon.

Il la sézi à bra-le-kor, rajeuzman, kom afamé d'èl; é
il parkourè de bézé¨ rapid¨, de bézé¨ mordan¨, de bézé¨
fou, tout sa fas é le o de sa gorj, l'étourdisan de
karès. Èl avè ouvèr lè min¨ é rèstè inèrt sou sè
éfor¨, ne sachan plus se k'èl fezè, se k'il fezè,
dan-z un troubl de pansé ki ne lui lèsè ryin konprandr.
Mè une soufrans égu la déchira soudin; é èl se mi à
jémir, tordu dan sè bra, pandan k'il la posédè
vyolaman.

Ke se pasa-t-il ansuit? Èl n'an-n u gèr le souvenir, kar
èl avè pèrdu la tèt; il lui sanbla selman k'il lui jetè
sur lè lèvr¨ une grèl de peti¨ bézé¨ rekonèsan¨.

Pui il du lui parlé é èl du lui répondr. Pui il fi
d'otr tantativ¨ k'èl repousa avèk épouvant; é kom èl
se débatè, èl rankontra sur sa pouatrine se poual épè k'èl
avè déja santi sur sa janb, é èl se rekula de sézisman.

La anfin de la solisité san suksè, il demera imobil sur le
do.

Alor èl sonja; èl se di, dézèspéré jusk'o fon de son
am, dan la déziluzyon d'une ivrès révé si diférant, d'une
chèr atant détruit, d'une félisité krevé: «Vouala donk se
k'il apèl ètr sa fam; s'è sela! s'è sela!»

É èl rèsta lontan insi, dézolé, l'ey èran sur lè
tapisri¨ du mur, sur la vyèy léjand d'amour ki anvlopè
sa chanbr.

Mè, kom Julyin ne parlè plus, ne remuiè plus, èl tourna
lantman son regar vèr lui, é èl s'apèrsu k'il dormè! Il
dormè, la bouch antrouvèrt, le vizaj kalm! Il dormè!

Èl ne le pouvè krouar, se santan indigné, plu-z outrajé par
se somèy ke par sa brutalité, trété kom la premyèr venu.
Pouvè-t-il dormir une nui parèy? Se ki s'étè pasé antr
eu¨ n'avè donk pour lui ryin de surprenan? O! èl u myeu
èmé ètr frapé, vyolanté ankor, mertri de karès odyeuz¨
jusk'à pèrdr konèsans.

Èl rèsta imobil, appuyée sur un koud, panché vèr lui,
ékoutan antr sè lèvr¨ pasé un léjé soufl ki, parfoua,
prenè une aparans de ronfleman.

Le jour paru, tèrn d'abor, pui klèr, pui roz, pui
éklatan. Julyin-n ouvri lè yeu¨, baya, étandi sè bra,
regarda sa fam, souri, é demanda:

-- A-tu byin dormi, ma chéri?

Èl s'apèrsu k'il lui dizè «tu» mintnan é èl répondi,
stupéfèt:

-- Mè oui. É vou?

Il di:

-- O! moua, for byin.

É, se tournan vèr èl, il l'anbrasa, pui se mi à kozé
trankilman. Il lui dévlopè dè projè¨ de vi, avèk dè
idé¨ d'ékonomi; é se mo revnu pluzyer foua étonè Jeanne.
Èl l'ékoutè san byin sézir le sans dè parol¨, le
regardè, sonjè à mil choz¨ rapid¨ ki pasè,
éfleran à pèn son èspri.

Ui-t er¨ sonèr. «Alon, il fo nou levé, di-il, nou
seryon ridikul¨-z an rèstan tar o li», é il dèsandi le
premyé. Kan il u fini sa toualèt, il èda jantiman sa fam
an tous¨ lè menu¨ détay¨ de la syèn, ne pèrmètan pa k'on
apla Rosalie.

O moman de sortir, il l'arèta.

-- Tu sè, antr nou, nou pouvon nou tutoyer mintnan, mè
devan tè paran¨ il vo myeu atandr ankor. Se sera tou
naturèl an revnan de notr voyage de nos¨.

Èl ne se montra k'à l'er du déjené. É la journé s'ékoula
insi k'à l'ordinèr kom si ryin de nouvo n'étè survenu.
Il n'y avè k'un-n om de plus dan la mèzon.




-- V --


Katr¨ jour¨ plus tar ariva la bèrline ki devè lè-z anporté à
Marseille.

Aprè l'angouas du premyé souar, Jeanne s'étè abitué déja o
kontakt de Julyin, à sè bézé¨, à sè karès tandr¨, byin ke
sa répugnans n'u pa diminué pour ler¨ rapor¨ plu-z intim¨.

Èl le trouvè bo, èl l'èmè; èl se santè de nouvo
ereuz é gè.

Lè-z adyeu¨ fur kour¨ é san tristès. La barone sel
sanblè ému; é èl mi, o moman ou la vouatur alè partir,
une gros bours lourd kom du plon dan la min de sa fiy:

-- S'è pour tè petit¨ dépans de jen fam, di-èl.

Jeanne la jeta dan sa poch; é lè chevo¨ détalèr.

Vèr le souar, Julyin lui di:

-- Konbyin ta mèr t'a-t-èl doné dan sèt bours?

Èl n'y pansè plu-z é èl la vèrsa sur sè jenou¨. Un flo
d'or se répandi: deu mil fran¨. Èl bati dè min¨: «Je
ferè dè foli¨», é èl resèra l'arjan.

Aprè uit jour¨ de rout, par une chaler tèribl, il¨
arivèr à Marseille.

É le landmin le _Roua-Loui_, un peti pakbo ki alè à
Naple-z an pasan par Ajaccio, lè-z anportè vèr la Kors.

La Kors! lè maki! lè bandi¨! lè montagn¨! la patri de
Napoléon! Il sanblè à Jeanne k'èl sortè de la réalité pour
antré, tou-t évéyé, dan-z un rèv.

Kot à kot sur le pon du navir, il¨ regardè kourir lè
falèz¨ de la Provence. La mèr imobil, d'un-n azur puisan,
kom fijé, kom dursi dan la lumyèr ardant ki tonbè du
solèy, s'étalè sou le syèl infini, d'un bleu prèsk ègzajéré.

Èl di:

-- Te rapèl-tu notr promnad dan le bato du pèr
Lastique?

O lyeu de répondr, il lui jeta rapidman un bézé dan
l'orèy.

Lè rou¨ du vaper batè l'o, troublan son épè somèy;
é par-dèryèr une long tras ékumeuz, une grand tréné pal
ou l'ond remué mousè kom du chanpagn, alonjè jusk'à
pèrt de vu le siyaj tou droua du batiman.

Soudin, vèr l'avan, à kèlk bras¨ selman, un-n énorm
pouason, un dofin, bondi or de l'o, pui y replonja la
tèt la premyèr é disparu. Jeanne tout sézi u per, pousa
un kri, é se jeta sur la pouatrine de Julyin. Pui èl se mi à
rir de sa frayeur, é regarda, anksyeuz, si la bèt n'alè pa
reparètr. O bou de kèlk segond¨ èl jayi de nouvo
kom un gro joujou mékanik. Pui èl retonba, resorti
ankor; pui èl¨ fur deu, pui troua, pui sis ki
sanblè ganbadé otour du lour bato, fèr èskort à ler
frèr monstrueu, le pouason de boua o najouar¨ de fèr. Èl¨
pasè à goch, revnè à drouat du navir, é tanto
ansanbl, tanto l'une aprè l'otr, kom dan-z un jeu, dan-z une
poursuit gè, èl¨ s'élansè-t an l'èr par un gran so ki
dékrivè une kourb, pui èl¨ replonjè à la keu leu leu.

Jeanne batè dè min¨, trésayè, ravi, à chak aparision
dè-z énorm¨-z é soupl¨ najer¨. Son ker bondisè kom eu¨
dan-z une joua fol é anfantine.

Tou-t à kou, il¨ disparur. On lè-z apèrsu ankor une foua, trè
louin, vèr la plèn mèr; pui on ne lè vi plus, é Jeanne
resanti, pandan kèlk segond¨, un chagrin de ler dépar.

Le souar venè, un souar kalm, radyeu, plin de klarté, de pè
ereuz. Pa un frison dan l'èr ou sur l'o; é se repo
ilimité de la mèr é du syèl s'étandè o-z am¨ angourdi-z ou
pa un frison non plus ne pasè.

Le gran solèy s'anfonsè dousman la-ba, vèr l'Afrique
invizibl, l'Afrique, la tèr brulant don-t on croyé déja
santir lè-z arder¨; mè une sort de karès frèch, ki n'étè
sepandan pa mèm une aparans de briz, éflera lè vizaj¨
lorske l'astr u disparu.

Il¨ ne voulur pa rantré dan ler kabine ou l'on santè
tout lè-z oribl¨-z oder¨ dè pakbo¨; é il¨ s'étandir
tous¨ lè deu sur le pon, flan kontr flan, roulé dan ler¨
manto¨. Julyin s'andormi tou de suit; mè Jeanne rèstè lè
yeu¨-z ouvèr, ajité par l'inkonu du voyage. Le brui monotone
dè rou¨ la bèrsè; é èl regardè o-desu d'èl sè
léjyon¨ d'étoual si klèr¨, d'une lumyèr égu, sintiyant é
kom mouyé, dan se syèl pur du Midi.

Vèr le matin, sepandan, èl s'asoupi. Dè brui¨, dè voua la
révèyèr. Lè matlo¨, an chantan, fezè la toualèt du
navir. Èl sekoua son mari, imobil dan le somèy, é il¨ se
levèr.

Èl buvè avèk ègzaltasion la saver de la brum salé ki lui
pénétrè jusk'o bou dè doua¨. Partou la mèr. Pourtan, vèr
l'avan, kèlk choz de gri, de konfu-z ankor dan l'ob
nèsant, une sort d'akumulasion de nuiaj¨ singulyé¨, pouintu¨,
déchikté, sanblè pozé sur lè flo¨.

Pui sela aparu plus distin; lè form se markèr
davantaj sur le syèl éklèrsi; une grand lign de montagn¨
kornu¨ é bizar¨ surji: la Kors, anvlopé dan-z une sort de
voual léjé.

É le solèy se leva dèryèr, dèsinan tout lè sayi¨ dè
krèt¨-z an-n onbr nouar¨; pui tous¨ lè somè¨ s'alumèr tandis
ke le rèst de l'il demerè anbrumé de vaper.

Le kapitèn, un vyeu peti om tané, séché, rakoursi,
rakorni, rétrési par lè van¨ dur¨ é salé, aparu sur le pon,
é, d'une voua anroué par trant an¨ de komandman, uzé par
lè kri¨ pousé dan lè bourask¨, il di à Jeanne:

-- La santé-vou, sèt geuz-la?

Èl santè-t an-n éfè une fort é singulyèr oder de plant,
d'arom¨ sovaj¨.

Le kapitèn repri:

-- S'è la Kors ki fler kom sa, madam; s'è son oder de
joli fam, à èl. Aprè vin-t an¨ d'apsans, je la
rekonètrè à sink mil¨ o larj. J'an sui. Lui, la-ba, à
Sint-Hélène, il an parl toujour, parè-t-il, de l'oder de son
pays. Il è de ma famiy.

É le kapitèn, otan son chapo, saluia la Kors, saluia la-ba,
à travèr l'oséan, le gran-t anprer prizonyé ki étè de sa
famiy.

Jeanne fu tèlman ému k'èl fayi pleré.

Pui le eu007-03-0in tandi le bra vèr l'orizon:

-- Lè Sanginèr¨! di-il.

Julyin, debou prè de sa fam, la tenè par la tay, é tous¨
deu regardè o louin pour dékouvrir le pouin indiké.

Il¨-z apèrsur anfin kèlk roché¨-z an form de pyramides, ke
le navir kontourna byinto pour antré dan-z un golf imans é
trankil, antouré d'un pepl de o¨ somè¨ don lè pant¨
bas¨ sanblè kouvèrt de mous¨.

Le kapitèn indika sèt vèrdur: «Le maki.»

À mezur k'on-n avansè, le sèrkl dè mon¨ sanblè se refèrmé
dèryèr le batiman ki najè avèk lanter dan-z un lak d'azur
si transparan k'on-n an voyé parfoua le fon.

É la vil aparu soudin, tout blanch, o fon du golf, o
bor dè flo¨, o pyé dè montagn¨.

Kèlk peti¨ bato¨ italyin¨ étè à l'ankr dan le por.
Katr¨ ou sink bark¨ s'an vinr rodé otour du _Roua-Loui_
pour chèrché sè pasajé¨.

Julyin, ki réunisè lè bagaj¨, demanda tou ba à sa fam:

-- S'è-t asé, n'è-se pa, de doné vin sou-z à l'om de
sèrvis?

Depui uit jour¨ il pozè à tou moman la mèm kèstyon, don
èl soufrè chak foua. Èl répondi avèk un peu
d'inpasyans:

-- Kan on n'è pa sur de doné asé, on done tro.

San sès, il diskutè avèk lè mètr¨ é lè garson¨ d'otèl,
avèk lè vouaturyé¨, avèk lè vander¨ de n'inport koua, é kan
il avè, à fors d'argusi¨, obtenu un rabè kèlkonk, il
dizè à Jeanne, an se frotan lè min¨:

-- Je n'èm pa ètr volé.

Èl tranblè-t an voyant venir lè not¨, sur d'avans dè
obsèrvasion¨ k'il alè fèr sur chak artikl, umilyé par
sè marchandaj¨, roujisan jusk'o cheveu¨ sou le regar
méprizan dè domèstik¨ ki suivè son mari de l'ey an
gardan o fon de la min son insufizan pourbouar.

Il u ankor une diskusion avèk le batelyé ki lè mi à tèr.

Le premyé arbr k'èl vi fu-t un palmyé!

Il¨ dèsandir dan-z un gran-t otèl vid, à l'ankognur d'une
vast plas, é se fir sèrvir à déjené.

Lorsk'il¨-z ur fini le désèr, o moman ou Jeanne se levè
pour alé vagabondé par la vil, Julyin, la prenan dan sè
bra, lui murmura tandreman à l'orèy:

-- Si nou nou kouchyon un peu, ma chat?

Èl rèsta surpriz:

-- Nou kouché? Mè je ne me sans pa fatigé.

Il l'anlasa.

-- J'é anvi de toua. Tu konpran? Depui deu jour¨!...

Èl s'anpourpra, onteuz, balbusyan:

-- O! mintnan! Mè ke dirè-t-on? Koman ozrè-tu demandé
une chanbr an plin jour? O! Julyin, je t'an supli.

Mè il l'intèronpi:

-- Je m'an mok un peu de se ke pev dir é pansé dè jan¨
d'otèl. Tu va vouar kom sa me jèn.

É il sona.

Èl ne dizè plus ryin, lè yeu¨ bésé, révolté toujour dan
son am é dan sa chèr, devan se dézir insésan de l'épou,
n'obéisan k'avèk dégou, rézigné, mè umilyé, voyant la
kèlk choz de bèstyal, de dégradan, une salté anfin.

Sè sans dormè ankor, é son mari la trètè mintnan
kom si èl u partajé sè-z arder¨.

Kan le garson fu-t arivé, Julyin lui demanda de lè konduir à
ler chanbr. L'om, un vrai Kors velu juske dan lè yeu¨, ne
konprenè pa, afirmè ke l'aparteman serè préparé pour la
nui.

Julyin-n inpasyanté s'èksplika:

-- Non, tou de suit. Nou som fatigé du voyage, nou
voulon nou repozé.

Alor un sourir glisa dan la barb du valè é Jeanne u anvi
de se sové.

Kan il¨ redèsandir, une er plus tar, èl n'ozè plus
pasé devan lè jan¨ k'èl rankontrè, pèrsuiadé k'il¨
alè rir é chuchoté dèryèr son do. Èl an voulè-t an
son ker à Julyin de ne pa konprandr sela, de n'avouar pouin sè
fine¨ puder¨, sè délikatès¨ d'instin; é èl santè antr
èl é lui kom un voual, un-n obstakl, s'apèrsevan pour la
premyèr foua ke deu pèrsone¨ ne se pénètr jamè jusk'à
l'am, jusk'o fon dè pansé, k'èl¨ march kot à kot,
anlasé parfoua, mè non mélé, é ke l'ètr moral de chakun
de nou rèst étèrnèlman sel par la vi.

Il¨ demerèr troua jour¨ dan sèt petit vil kaché o fon
de son golf bleu, chod kom dan-z une fournèz dèryèr son
rido de montagn¨ ki ne lès jamè le van souflé jusk'à
èl.

Pui un-n itinérèr fu-t arété pour ler voyage, é, afin de ne
rekulé devan-t okun pasaj difisil, il¨ désidèr de loué
dè chevo¨. Il¨ prir donk deu peti¨ étalon¨ kors¨ à l'ey
furyeu, mègr¨ é infatigabl¨, é se mi-t an rout un matin
o levé du jour. Un gid monté sur une mul lè-z akonpagnè é
portè lè provizyon¨, kar lè-z obèrj¨ son-t inkonu¨-z an se pays
sovaj.

La rout suivè d'abor le golf pour s'anfonsé dan-z une valé
peu profond alan vèr lè gran¨ mon¨. Souvan, on travèrsè
dè toran¨ prèsk sèk¨; une aparans de ruiso remuiè
ankor sou lè pyèr¨, kom une bèt kaché, fezè un
glouglou timid. Le pays inkult sanblè tou nu. Lè flan¨ dè
kot¨ étè kouvèr de ot¨-z èrb¨, jone¨-z an sèt sèzon
brulant. Parfoua on rankontrè un montagnar soua-t à pyé, soua
sur son peti cheval, soua-t à kalifourchon sur son ane gro kom
un chyin. É tous¨-z avè sur le do le fuzi charjé, vyèy¨
arm rouyé, redoutabl¨-z an ler¨ min¨.

Le mordan parfun dè plant aromatik¨ don l'il è kouvèrt
sanblè épésir l'èr; é la rout alè s'èlvan lantman o
milyeu dè lon¨ repli¨ dè mon¨.

Lè somè¨ de granit roz ou bleu donè o vast paysaj dè
ton¨ de féri; é, sur lè pant¨ plus bas¨, dè forè¨ de
chatégné¨ imans¨-z avè l'èr de buison¨ vèr¨ tan lè
vag¨ de la tèr soulvé son jéant¨-z an se pays.

Kèlkefoua le gid, tandan la min vèr lè oter¨ èskarpé,
dizè un non. Jeanne é Julyin regardè, ne voyaient ryin,
pui dékouvrè anfin kèlk choz de gri parèy à un-n ama de
pyèr¨ tonbé du somè. S'étè un vilaj, un peti amo de
granit akroché la, kranponé kom un vrai ni d'ouazo, prèsk
invizibl sur l'imans montagn.

Se lon voyage o pa énèrvè Jeanne.

-- Kouron un peu, di-èl.

É èl lansa son cheval. Pui kom èl n'antandè pa son mari
galopé prè d'èl, èl se retourna é se mi à rir d'un rir
fou an le voyant akourir, pal, tenan la krinyèr de la bèt é
bondisan-t étranjman. Sa boté mèm, sa figur de bo kavalyé
randè plus drol¨ sa maladrès é sa per.

Il¨ se mir alor à troté dousman. La rout, mintnan,
s'étandè antr deu-z intèrminabl¨ tayi ki kouvrè tout
la kot, kom un manto.

S'étè le maki, l'inpénétrabl maki, formé de chèn¨ vèr¨,
de jenévriyé¨, d'arbouzyé¨, de lantisk¨, d'alaternes, de
bruyères, de loryé¨-tin¨, de myrtes é de bui ke relyè
antr eu¨, lè mèlan kom dè chevlur¨, dè klématit¨
enlaçantes, dè foujèr¨ monstrueuz¨, dè chèvrefey¨, dè
systes, dè romarins, dè lavand¨, dè rons¨, jetan sur le do
dè mon¨ une inèkstrikabl touazon.

Il¨-z avè fin. Le gid lè rejouagni é lè konduizi oprè
d'une de sè sours¨ charmant¨, si frékant dan lè pays
èskarpé, fil mins é ron d'o glasé ki sor d'un peti trou
dan la roch é koul o bou d'une fey de chatégné
dispozé par un pasan pour amné le kouran menu jusk'à la
bouch.

Jeanne se santè tèlman ereuz k'èl avè gran-pèn à
ne pouin jeté dè kri¨ d'alégrès.

Il¨ repartir é komansèr à désandr, an kontournan le
golf de Sagone.

Vèr le souar, il¨ travèrsèr Cargèse, le vilaj grèk fondé la,
jadis, par une koloni de fujitif¨ chasé de ler patri. De
grand¨ é bèl¨ fiy¨, o rin¨ élégan¨, o min¨ long¨, à
la tay fine, singulyèrman grasyeuz¨, formè un group
oprè d'une fontèn. Julyin le-r ayant kriyé «Bonsouar», èl¨
répondir d'une voua chantant dan la lang armonyeuz du
pay-z abandoné.

An-n arivan à Piana, il falu demandé l'ospitalité kom dan
lè tan ansyin¨ é dan lè kontré pèrdu. Jeanne frisonè
de joua an-n atandan ke s'ouvri la port ou Julyin-n avè frapé.
O! s'étè byin un voyage, sela! avèk tou l'inprévu dè rout¨
inèksploré¨.

Il¨ s'adrèsè justeman à un jen ménaj. On lè resu kom
lè patriyark¨ devè resevouar l'ot envoyé de Dyeu, é il¨
dormir sur une payas de mais, dan-z une vyèy mèzon
vèrmoulu don tout la charpant piké dè vèr, parkouru par
lè lon¨ tarè¨ manjer¨ de poutr¨, bruisè, sanblè vivr é
soupiré.

Il¨ partir o solèy levan é byinto il¨ s'arètè-t an fas
d'une forè, d'une vrè forè de granit pourpré. S'étè dè
pik¨, dè kolone¨, dè klochton¨, dè figur surprenant¨
modlé par le tan, le van ronjer é la brum de mèr.

O¨ jusk'à troua san mètr, mins¨, ron¨, tortu¨, krochu¨,
diform¨, inprévu¨, fantastik¨, sè surprenan¨ roché¨
sanblè dè-z arbr¨, dè plant, dè bèt¨, dè monuman¨, dè
om¨, dè mouan¨-z an rob, dè dyabl¨ kornu¨, dè-z ouazo¨
démezuré, tou-t un pepl monstrueu, une ménajri de kochmar
pétrifyé par le voulouar de kèlk Dyeu èkstravagan.

Jeanne ne parlè plus, le ker sèré, é èl pri la min de
Julyin k'èl étrègni, anvai d'un bezouin d'èmé devan sèt
boté dè choz¨.

É soudin, sortan de se kao, il¨ dékouvrir un nouvo golf
sin tou-t antyé d'une muray sanglant de granit rouj. É
dan la mèr bleu sè roch¨ ékarlat¨ se reflétè.

Jeanne balbusya: «O! Julyin!» san trouvé d'otr mo¨,
atandri d'admirasion, la gorj étranglé; é deu larm¨
koulèr de sè yeu¨. Il la regardè, stupéfè, demandan:

-- K'a-tu, ma chat?

Èl essuya sè jou, souri é, d'une voua un peu tranblant:

-- Se n'è ryin... s'è nèrveu... Je ne sè pa... J'é été
sézi. Je sui si ereuz ke la mouindr choz me boulvèrs le
ker.

Il ne konprenè pa sè-z énèrveman¨ de fam, lè sekous¨ de
sè-z ètr¨ vibran¨-z afolé d'un ryin, k'un-n antouzyasm remu
kom une katastrof, k'une sansasion insézisabl
révolutionne, afol de joua ou dézèspèr.

Sè larm¨ lui sanblè ridikul¨, é, tou-t antyé à la
préokupasion du movè chemin:

-- Tu ferè myeu, di-il, de véyé à ton cheval.

Par une rout prèsk inpratikabl, il¨ dèsandir o fon de se
golf, pui tournèr à drouat pour gravir le sonbr val d'Ota.

Mè le santyé s'anonsè oribl. Julyin propoza:

-- Si nou montyon à pyé?

Èl ne demandè pa myeu, ravi de marché, d'ètr sel avèk
lui aprè l'émosion de tou-t à l'er.

Le gid parti-t an-n avan avèk la mul é lè chevo¨, é il¨
alèr à peti¨ pa.

La montagn, fandu du o-t an ba, s'antrouvrè. Le santyé
s'anfons dan sèt brèch. Il sui le fon antr deu
prodijyeuz¨ muray¨; é un gro toran parkour sèt
krevas. L'èr è glasé, le granit parè nouar é, tou la-o,
se k'on voua du syèl bleu étone é angourdi.

Un brui soudin fi trésayir Jeanne. Èl leva lè yeu¨; un
énorm ouazo s'anvolè d'un trou: s'étè un-n ègl. Sè-z èl¨
ouvèrt sanblè chèrché lè deu paroua¨ du pui, é il monta
jusk'à l'azur ou il disparu.

Plus louin, la félur du mon se dédoubl; le santyé grinp antr
lè deu ravin¨, an zigzag¨ brusk¨. Jeanne, léjèr é fol,
alè la premyèr, fezan roulé dè kayou¨ sou sè pyé¨,
intrépid, se panchan sur lè-z abim. Il la suivè, un peu
ésouflé, lè yeu¨ à tèr par krint du vèrtij.

Tou-t à kou le solèy lè-z inonda; il¨ krur sortir de l'anfèr.
Il¨-z avè souaf, une tras umid lè gida, à travèr un kao
de pyèr¨, jusk'à une sours tout petit, kanalizé dan-z un
baton kreu pour l'uzaj dè chevriyé¨. Un tapi de mous
kouvrè le sol alantour. Jeanne s'ajnouya pour bouar; é
Julyin-n an fi otan.

É, kom èl savourè la frècher de l'o, il lui pri la
tay é tacha de lui volé sa plas o bou du kondui de boua.
Èl rézista; ler¨ lèvr¨ se batè, se rankontrè, se
repousè. Dan lè azar¨ de la lut, il¨ sézisè tour
à tour la mins èkstrémité du tub é la mordè pour ne pouin
laché. É le filè d'o frouad, repri é kité san sès, se
brizè é se renouè, éklabousè lè vizaj¨, lè kou¨, lè
abi¨, lè min¨. Dè goutlèt¨ parèy¨ à dè pèrl¨
luizè dan ler¨ cheveu¨. É dè bézé¨ koulè dan le
kouran.

Soudin, Jeanne u une inspirasion d'amour. Èl anpli sa bouch
du klèr likid, é, lè jou gonflé kom dè-z outr, fi
konprandr à Julyin ke, lèvr à lèvr, èl voulè le
dézaltéré.

Il tandi sa gorj, souryan, la tèt an-n aryèr, lè bra
ouvèr; é il but d'un trè à sèt sours de chèr viv ki lui
vèrsa dan lè-z antray¨ un dézir anflamé.

Jeanne s'appuyé sur lui avèk une tandrès inuzité; son ker
palpitè; sè rin¨ se soulvè; sè yeu¨ sanblè amoli,
tranpé d'o. Èl murmura tou ba: «Julyin... je t'èm!» é,
l'atiran à son tour, èl se ranvèrsa é kacha dan sè min¨
son vizaj anpourpré de ont.

Il s'abati sur èl, l'étrègnan avèk anporteman. Èl
altè dan-z une atant énèrvé; é tou-t à kou èl pousa un
kri, frapé, kom de la foudr, par la sansasion k'èl
aplè.

Il¨ fur lontan à gagné le somè de la monté, tan èl
demerè palpitant é kourbaturé, é il¨ n'arivèr à Évisa
ke le souar, ché un paran de ler gid, Paoli Palabretti.

S'étè un-n om de grand tay, un peu vouté, avèk l'èr morn
d'un ftizik. Il lè konduizi dan ler chanbr, une trist
chanbr de pyèr nu, mè bèl pour se pays, ou tout élégans
rèst ignoré; é il èksprimè-t an son langaj, patoua kors,
bouyi de fransè é d'italyin, son plézir à lè resevouar,
kan une voua klèr l'intèronpi; é une petit fam brune,
avèk de gran¨ yeu¨ nouar¨, une po chod de solèy, une tay
étrouat, dè dan¨ toujour deor dan-z un rir kontinu, s'élansa,
anbrasa Jeanne, sekoua la min de Julyin-n an répétan:

-- Bonjour, madam, bonjour, mesyeu, sa v byin?

Èl anlva lè chapo¨, lè chal¨, ranja tou-t avèk un sel
bra, kar èl portè l'otr an-n écharp, pui èl fi sortir
tou le mond, an dizan-t à son mari:

-- V lè promné jusk'o diné.

M. Palabretti obéi osito, se plasa antr lè deu jene¨ jan¨
é ler fi vouar le vilaj. Il trènè sè pa é sè parol¨,
tousan frékaman, é répétan à chak kint:

-- S'è l'èr du Val ki è frèch, ki m'è tonbé sur la
pouatrine.

Il lè gida, par un santyé pèrdu, sou dè chatégné¨
démezuré. Soudin, il s'arèta, é, de son aksan monotone:

-- S'è-t isi ke mon kouzin Djin Rinaldi fu tué par Mathieu Lori.
Tené, j'étè tou prè de Djin, kan Mathieu paru à dis pa de
nou. «Djin, kriya-t-il, ne v pa à Albertacce; n'y v pa Djin,
ou je te tu, je te le di.» Je pri le bra de Djin: «N'y v pa,
Djin, il le ferè.» S'étè pour une fiy k'il¨ suivè tous¨
deu, Paulina Sinacoupi. Mè Djin se mi à kriyé: «J'irè,
Mathieu; se n'è pa toua ki m'anpèchra.» Alor Mathieu abèsa
son fuzi, avan ke j'è pu ajusté le myin, é il tira. Djin
fi un gran so dè deu pyé¨ kom un-n anfan ki dans à la
kord, oui, mesyeu, é il me retonba an plin sur le kor, si
byin ke mon fuzi an-n échapa é roula jusk'o gro chatégné
la-ba. Djin avè la bouch grand ouvèrt, mè il ne di plus
un mo, il étè mor.

Lè jene¨ jan¨ regardè, stupéfè¨, le trankil témouin de
se krim. Jeanne demanda:

-- É l'asasin?

Paoli Palabretti tousa lontan, pui il repri:

-- Il a gagné la montagn. S'è mon frèr ki l'a tué, l'an
suivan. Vou savé byin, mon frèr, Philippi Palabretti, le
bandi.

Jeanne frisona:

-- Votr frèr? un bandi?

Le Kors plasid u un-n éklèr de fyèrté dan l'ey.

-- Oui, madam, s'étè un sélèbr, selui-la. Il a mi-z à ba sis
jandarm¨. Il è mor avèk Nicolas Morali, lorsk'il¨-z on été
sèrné dan le Niyolo, aprè sis jour¨ de lut, é k'il¨-z alè
périr de fin.

Pui il ajouta, d'un-n èr rézigné: «S'è le pays ki veu sa», du
mèm ton k'il prenè pour dir: «S'è l'èr du Val ki è
frèch.»

Pui il¨ rantrèr diné, é la petit Kors lè trèta kom si
èl lè-z u konu¨ depui vin-t an¨.

Mè une inkyétud poursuivè Jeanne. Retrouvrè-èl ankor,
antr lè bra de Julyin sèt étranj é véémant sekous dè
sans k'èl avè resanti sur la mous de la fontèn?

Lorsk'il¨ fur sel¨ dan la chanbr, èl tranblè de rèsté
ankor insansibl sou sè bézé¨. Mè èl se rasura byin
vit; é se fu sa premyèr nui d'amour.

É, le landmin, à l'er de partir, èl ne se désidè plu-z à
kité sèt unbl mèzon ou il lui sanblè k'un boner
nouvo avè komansé pour èl.

Èl atira dan sa chanbr la petit fam de son ot é, tou
an-n établisan byin k'èl ne voulè pouin lui fèr de kado,
èl insista, se fâchant mèm, pour lui envoyer de Pari¨, dè son
retour, un souvenir, un souveni-r okèl èl atachè une idé
prèsk supèrstisyeuz.

La jen Kors rézista lontan, ne voulan pouin aksèpté. Anfin
èl konsanti:

-- É byin, di-èl, envoyez-moua un peti pistolè, un tou
peti.

Jeanne ouvri de gran¨ yeu¨. L'otr ajouta tou ba, prè de
l'orèy, kom on konfi un dou é intim sekrè:

-- S'è pour tué mon bo-frèr.

É, souryan, èl déroula vivman lè band ki anvlopè
sa chèr rond é blanch, travèrsé de pa-t an par d'un kou de
stylet prèsk sikatrizé:

-- Si je n'avè pa été osi fort ke lui, di-èl, il
m'orè tué. Mon mari n'è pa jalou, lui, il me konè; é
pui il è malad, vou savé; é sela lui kalm le san.
D'ayer, je sui-z une onèt fam, moua, madam; mè mon bo-
frèr kroua tou se k'on lui di. Il è jalou pour mon mari; é
il rekomansra sèrtèneman. Alor, j'orè un peti pistolè,
je serè trankil, é sur de me vanjé.

Jeanne promi d'envoyer l'arm, anbrasa tandreman sa nouvèl
ami, é kontinuia sa rout.

Le rèst de son voyage ne fu plus k'un sonj, un-n anlasman san
fin, une grizri de karès. Èl ne vi ryin, ni lè paysages,
ni lè jan¨, ni lè lyeu¨ ou èl s'arètè. Èl ne regardè
plus ke Julyin.

Alor komansa l'intimité anfantine é charmant dè nyèzri¨
d'amour, dè peti¨ mo¨ bèt¨ é délisyeu, le batèm avèk dè
non¨ mignar¨ de tous¨ lè détour¨ é kontour¨ é repli¨ de ler¨
kor ou se plèzè ler¨ bouch.

Kom Jeanne dormè sur le koté droua, son téton du koté goch
étè souvan à l'èr o révèy. Julyin, l'ayant remarké,
aplè selui-la: «mesyeu de Kouch-deor» é l'otr
«mesyeu Lamoureu», pars ke la fler rozé du somè sanblè
plus sansibl o bézé¨.

La rout profond antr lè deu devin «l'alé de petit mèr»
pars k'il s'y promnè san sès; é une otr rout plus
sekrèt fu dénomé le «chemin de Damas» an souvenir du val
d'Ota.

An-n arivan à Bastia, il falu payer le gid. Julyin fouya
dan sè poch¨. Ne trouvan pouin se k'il lui falè, il di à
Jeanne:

-- Puisk tu ne te sé pa dè deu mil fran¨ de ta mèr,
done-lè-moua donk à porté. Il¨ seron plu-z an surté dan ma
sintur, é sela m'évitra de fèr de la monè.

É èl lui tandi sa bours.

Il¨ gagnèr Livourne, vizitèr Florans, Jèn, tout la
Kornich.

Par un matin de mistral, il¨ se retrouvèr à Marseille.

Deu moua s'étè ékoulé depui ler dépar dè Pepl¨. On
étè o 15 oktobr.

Jeanne, sézi par le gran van froua ki sanblè venir de la-
ba, de la louintèn Normandie, se santè trist. Julyin, depui
kèlk tan, sanblè chanjé, fatigé, indiféran; é èl
avè per san savouar de koua.

Èl retarda de katr¨ jour¨ ankor ler voyage de rantré, ne
pouvan se désidé à kité se bon pays du solèy. Il lui
sanblè k'èl venè d'akonplir le tour du boner.

Il¨ s'an-n alèr anfin.

Il¨ devè fèr à Pari¨ tous¨ ler¨-z acha¨ pour ler
instalasion définitiv o Pepl¨; é Jeanne se réjouisè de
raporté dè mèrvèy¨, gras o kado de petit mèr; mè la
premyèr choz à lakèl èl sonja fu le pistolè promi à la
jen Kors d'Évisa.

Le landmin de le-r arivé, èl di à Julyin:

-- Mon chéri, veu-tu me randr l'arjan de maman pars ke je
vè fèr mé-z anplèt¨?

Il se tourna vèr èl avèk un vizaj mékontan.

-- Konbyin te fo-t-il?

Èl fu surpriz é balbusya:

-- Mè... se ke tu voudra.

Il repri:

-- Je vè te doné san fran¨; surtou ne lè gaspiy pa.

Èl ne savè plus ke dir, intèrdit, é konfuz.

Anfin èl prononsa an-n ézitan:

-- Mè... je... t'avè remi sè-t arjan pour...

Il ne la lèsa pa achvé.

-- Oui, parfètman. Ke se soua dan ta poch ou dan la myèn,
k'inport, du moman ke nou-z avon la mèm bours. Je ne t'an
refuz pouin, n'è-se pa, puisk je te done san fran¨.

Èl pri lè sink pyès¨ d'or, san-z ajouté un mo, mè èl
n'oza plu-z an demandé d'otr é n'achta ryin ke le pistolè.

Uit jour¨ plus tar, il¨ se mi-t an rout pour rantré o
Pepl¨.




-- Vi --


Devan la baryèr blanch o pilyé¨ de brik, la famiy é
lè domèstik¨ atandè. La chèz de post s'arèta, é lè
anbrasad¨ fur long¨. Petit mèr plerè; Jeanne,
atandri, essuya deu larm¨; pèr, nèrveu, alè é venè.

Pui, pandan k'on décharjè lè bagaj¨, le voyage fu rakonté
devan le feu du salon. Lè parol¨ abondant¨ koulè dè
lèvr¨ de Jeanne; é tou fu di, tou, an-n une demi-er, sof
peu-ètr kèlk peti¨ détay¨ oubliyé dan se rési rapid.

Pui la jen fam ala défèr sè pakè¨. Rosalie, tou-t ému
osi, l'èdè. Kan se fu fini, kan le linj, lè rob¨, lè
objè¨ de toualèt ur été mi-z an plas, la petit bone kita
sa mètrès; é Jeanne, un peu las, s'asi.

Èl se demanda se k'èl alè fèr mintnan, chèrchan une
okupasion pour son èspri, une bezogn pour sè min¨. Èl
n'avè pouin anvi de redésandr o salon oprè de sa mèr ki
somèyè; é èl sonjè à une promnad, mè la kanpagn
sanblè si trist k'èl santè-t an son ker, ryin k'à la
regardé par la fenètr, une pezanter de mélankoli.

Alor èl s'apèrsu k'èl n'avè plus ryin à fèr, plus
jamè ryin à fèr. Tout sa jenès o kouvan avè été
préokupé de l'avnir, aféré de sonjri¨. La kontinuièl
ajitasion de sè-z èspérans¨ anplisè, an se tan-la, sè-z er¨
san k'èl lè santi pasé. Pui, à pèn sorti dè mur¨
ostèr¨-z ou sè-z iluzyon¨ étè ékloz¨, son atant d'amour se
trouvè tou de suit akonpli. L'om èspéré, rankontré, èmé,
épouzé an kèlk semèn¨, kom on épouz an sè brusk¨
détèrminasion¨, l'anportè dan sè bra san la lèsé
réfléchir à ryin.

Mè vouala ke la dous réalité dè premyé¨ jour¨ alè devenir
la réalité kotidyèn ki fèrmè la port o-z èspouar¨ indéfini¨,
o charmant¨-z inkyétud¨ de l'inkonu. Oui, s'étè fini
d'atandr.

Alor plus ryin à fèr, ojourd'ui, ni demin, ni jamè. Èl
santè tou sela vagman à une sèrtèn déziluzyon, à un
afèsman de sè rèv.

Èl se leva é vin kolé son fron o vitr frouad¨. Pui,
aprè avouar regardé kèlk tan le syèl ou roulè dè nuiaj¨
sonbr, èl se désida à sortir.

Étè-se la mèm kanpagn, la mèm èrb, lè mèm arbr¨ k'o
moua de mè? K'étè donk devenu la gété ansolèyé dè
fey¨, é la poézi vèrt du gazon ou flanbè lè
pisanli¨, ou sègnè lè kokliko¨, ou rayonnaient lè
margerit¨, ou frétiyè, kom o bou de fis¨ invizibl¨,
lè fantask¨ papiyon¨ jone¨? É sèt grizri de l'èr charjé
de vi, d'arom¨, d'atom¨ fécondants n'ègzistè plus.

Lè-z avnu¨, détranpé par lè kontinuièl¨-z avèrs¨ d'oton,
s'alonjè, kouvèrt d'un-n épè tapi de fey¨ mort,
sou la mègrer grelotant dè peupliyé¨ prèsk nu¨. Lè
branch grèl¨ tranblè o van, ajitè ankor kèlk
feyaj prè à s'égrené dan l'èspas. É san sès, tou le
lon du jour, kom une plui insésant é trist à fèr
pleré, sè dèrnyèr¨ fey¨, tout jone¨ mintnan,
parèy¨ à de larj¨ sou d'or, se détachè, tournoyaient,
voltijè é tonbè.

Èl ala jusk'o boskè. Il étè lamantabl kom la chanbr
d'un mouran. La muray vèrt, ki séparè é fezè sekrèt
lè jantiy¨-z alé sinuieuz¨, s'étè éparpiyé. Lè-z arbust¨
anmélé, kom une dantèl de boua fin, ertè lè-z une o
otr ler¨ mègr¨ branch; é le murmur dè fey¨ tonbé
é sèch ke la briz pousè, remuiè, amonslè-t an ta par
androua¨, sanblè un douloureu soupir d'agoni.

De tou peti¨ ouazo¨ sotè de plas an plas avèk un léjé
kri frileu, chèrchan un-n abri.

Garanti sepandan par l'épè rido dè-z orm¨ jeté-z an-n avan-
gard kontr le van de mèr, le tiyel é le platane ankor
kouvèr de ler parur d'été sanblè vétu¨ l'un de velour
rouj, l'otr de soua oranj, tin¨ osi par lè premyé¨
froua¨ selon la natur de ler sèv.

Jeanne alè é venè à pa lan¨ dan l'avnu de petit mèr,
le lon de la fèrm dè Kouyar. Kèlk choz l'apezantisè
kom le présantiman dè lon¨ annui¨ de la vi monotone ki
komansè.

Pui èl s'asi sur le talu ou Julyin, pour la premyèr foua,
lui avè parlé d'amour; é èl rèsta la, rèvasan, prèsk san
sonjé, alangi jusk'o ker, avèk une anvi de se kouché, de
dormir pour échapé à la tristès de se jour.

Tou-t à kou, èl apèrsu une mouèt ki travèrsè le syèl,
anporté dan-z une rafal; é èl se rapla sè-t ègl k'èl
avè vu, la-ba, an Kors, dan le sonbr val d'Ota. Èl resu
o ker la viv sekous ke done le souvenir d'une choz bone
é fini; é èl revi bruskeman l'il radyeuz avèk son parfun
sovaj, son solèy ki muri lè-z oranj¨ é lè sédra¨, sè
montagn¨ o somè¨ roz¨, sè golf¨ d'azur, é sè ravin¨ ou
roul dè toran¨.

Alor l'umid é dur paysaj ki l'antourè, avèk la chut
lugubr dè fey¨, é lè nuiaj¨ gri antréné par le van,
l'anvlopa d'une tèl épèser de dézolasion k'èl rantra
pour ne pouin sangloté.

Petit mèr, angourdi devan la cheminé, somèyè, akoutumé
à la mélankoli dè journé¨, ne la santan plus. Pèr é Julyin
étè parti se promné-r an kozan de ler¨-z afèr. É la
nui vin, seman de l'onbr morn dan le vast salon,
k'éklèrè par ékla¨ lè reflè¨ du feu.

O-deor, par lè fenètr¨, un rèst de jour lèsè distingé
ankor sèt natur sal de fin d'ané é le syèl grizatr, kom
froté de bou lui-mèm.

Le baron byinto paru, suivi de Julyin; dè k'il u pénétré
dan la pyès anténébré, il sona, kriyan:

-- Vit, vit, de la lumyèr! il fè trist isi.

É il s'asi devan la cheminé. Pandan ke sè pyé¨ mouyé
fumè prè de la flam é ke la krot de sè semèl¨
tonbè, séché par la chaler, il se frotè géman lè min¨:

-- Je kroua byin, di-il, k'il v jelé; le syèl s'éklèrsi o
nor; s'è plèn lune se souar; sa pikra fèrm sèt nui.

Pui, se tournan vèr sa fiy:

-- É byin, petit, è-tu kontant d'ètr revnu dan ton pays,
dan ta mèzon, oprè dè vyeu?

Sèt sinpl kèstyon boulvèrsa Jeanne. Èl se jeta dan lè
bra de son pèr, lè yeu¨ plin¨ de larm¨, é l'anbrasa
nèrveuzman, kom pour se fèr pardoné; kar, malgré sè
éfor¨ de ker pour ètr gè, èl se santè trist à
défayir. Èl sonjè pourtan à la joua k'èl s'étè
promiz an retrouvan sè paran¨; é èl s'étonè de sèt
frouader ki paralysè sa tandrès, kom si, lorsk'on-n a
bokou pansé de louin o jan¨ k'on-n èm, é pèrdu l'abitud de
lè vouar à tout er, on-n éprouvè, an lè retrouvan, une sort
d'arè d'afèksion jusk'à se ke lè lyin¨ de la vi komune
fus renoué.

Le diné fu lon; on ne parla gèr. Julyin sanblè avouar oublié
sa fam.

O salon, ansuit, èl se lèsa angourdir par le feu, an fas de
petit mèr ki dormè tou-t à fè; é, un moman révéyé par
la voua dè deu-z om¨ ki diskutè, èl se demanda, an
essayant de sekoué son èspri, si èl alè osi ètr sézi
par sèt létarji morn dè-z abitud¨ ke ryin n'intèron.

La flam de la cheminé, mol é roujatr pandan le jour,
devenè viv, klèr, krépitant. Èl jetè de grand¨ luer¨
subit¨ sur lè tapisri¨ tèrni dè fotey¨, sur le renar
é la sigogn, sur le éron mélankolik, sur la sigal é la
fourmi.

Le baron se raprocha, souryan é tandan sè doua¨ ouvèr o
tizon¨ vif¨:

-- A a! sa flanb byin, se souar. Il jèl, mé-z anfan¨, il jèl.

Pui il poza sa min sur l'épol de Jeanne, é, montran le feu:

-- Voua-tu, fiyèt, vouala se k'il y a de mèyer o mond: le
foyer, le foyer avèk lè syin otour. Ryin ne vo sa. Mè si on
alè se kouché. Vou devé ètr èksténué, lè-z anfan¨?

Remonté an sa chanbr, la jen fam se demandè koman deu
retour¨ o mèm lyeu¨ k'èl croyé èmé pouvè ètr si
diféran. Pourkoua se santè-èl kom mertri, pourkoua
sèt mèzon, se pays chèr, tou se ki, juske-la, fezè frémir
son ker, lui sanblè-t-il¨ ojourd'ui si navran¨?

Mè son ey soudin tonba sur sa pandul. La petit abèy
voltijè toujour de goch à drouat, é de drouat à goch, du
mèm mouvman rapid é kontinu, o-desu dè fler¨ de vèrmèy.
Alor, bruskeman, Jeanne fu travèrsé par un-n élan d'afèksion,
remué jusk'o larm¨ devan sèt petit mékanik ki sanblè
vivant, ki lui chantè l'er é palpitè kom une pouatrine.

Sèrt, èl n'avè pa été osi ému an-n anbrasan pèr é
mèr. Le ke-r a dè mystères k'okun rèzoneman ne pénètr.

Pour la premyèr foua depui son maryaj, èl étè sel an son
li, Julyin, sou prétèkst de fatig, ayant pri une otr
chanbr. Il étè konvnu d'ayer ke chaku-n orè la syèn.

Èl fu lontan à s'andormir, étoné de ne plus santir un
kor kontr le syin, déshabituée du somèy solitèr, é
troublé par le van argneu du nor ki s'acharnè kontr le
toua.

Èl fu révéyé o matin par une grand luer ki tègnè son
li de san; é sè karo¨, tou barbouyé de jivr, étè
rouj¨ kom si l'orizon antyé brulè.

S'anvlopan d'un gran pègnouar, èl kouru à sa fenètr é
l'ouvri.

Une briz glasé, sèn é pikant, s'angoufra dan sa chanbr,
lui singlan la po d'un froua égu ki fi pleré sè yeu¨; é
o milyeu d'un syèl anpourpré, un gro solèy, rutilan é boufi
kom une figur d'ivrogn, aparèsè dèryèr lè-z arbr¨. La
tèr, kouvèrt de jelé blanch, dur é sèch à prézan, sonè
sou lè pyé¨ dè jan¨ de fèrm. An sèt sel nui tout lè
branch ankor garni dè peupliyé¨ s'étè dépouyé; é
dèryèr la land aparèsè la grand lign vèrdatr dè flo¨
tou parsemé de tréné blanch¨.

Le platane é le tiyel se dévètè rapidman sou lè
rafal¨. À chak pasaj de la briz glasé dè tourbiyon¨ de
fey¨ détaché par la brusk jelé s'éparpiyè dan le
van, kom un-n envolement d'ouazo¨. Jeanne s'abiya, sorti, é,
pour fèr kèlk choz, ala vouar lè fèrmyé¨.

Lè Martin levèr lè bra, é la mètrès l'anbrasa sur lè
jou; pui on la kontrègni à bouar un peti vèr de noyo. É
èl se randi à l'otr fèrm. Lè Kouyar levèr lè bra;
la mètrès la bécota sur lè-z orèy¨, é il falu avalé un
peti vèr de kasi.

Aprè koua èl rantra déjené.

É la journé s'ékoula kom sèl de la vèy, frouad, o lyeu
d'ètr umid. É lè-z otr jour¨ de la semèn resanblèr à
sè deu-la; é tout lè semèn¨ du moua resanblèr à la
premyèr.

Peu à peu, sepandan, son regrè dè kontré louintèn¨
s'afèbli. L'abitud mètè sur sa vi une kouch de
rézignasion parèy o revètman de kalkèr ke sèrtèn o¨
dépoz sur lè-z objè¨. É une sort d'intérè pour lè mil
choz¨ insignifyant¨ de l'ègzistans kotidyèn, un sousi dè
sinpl¨ é médyokr¨ okupasion¨ régulyèr¨ renaki-t an son ker.
An-n èl se dévlopè une èspès de mélankoli méditante, un
vag dézanchantman de vivr. Ke lui u-t-il falu? Ke
dézirè-èl? Èl ne le savè pa. Okun bezouin mondin ne la
posédè; okune souaf de plézir, okun élan mèm vèr lè joua¨
posibl¨; lèkèl, d'ayer? Insi ke lè vyeu fotey¨
du salon tèrni par le tan, tou se dékolorè dousman à sè
yeu¨, tou s'éfasè, prenè une nuians pal é morn.

Sè relatyon¨ avèk Julyin-n avè chanjé konplètman. Il sanblè
tou-t otr depui le retour de ler voyage de nos¨, kom un
akter ki a fini son rol é repran sa figur ordinèr. S'è-t à
pèn s'il s'okupè d'èl, s'il lui parlè mèm; tout tras
d'amour avè subitman disparu; é lè nui¨ étè rar¨-z ou il
pénétrè dan sa chanbr.

Il avè pri la dirèksion de la fortune é de la mèzon, révizè
lè bo¨, arselè lè paysan, diminuiè lè dépans é, ayant
revètu lui-mèm dè-z alur¨ de fèrmyé jantiyom, il avè pèrdu
son vèrni é son élégans de fyansé.

Il ne kitè plus, byin k'il fu tigré de tach, un vyèy
abi de chas an velour, garni de bouton¨ de kuivr, retrouvé
dan sa gard-rob de jen om, é, anvai par la néglijans
dè jan¨ ki n'on plus bezouin de plèr, il avè sésé de se
razé, de sort ke sa barb long, mal koupé, l'anlèdisè
incroyablement. Sè min¨ n'étè plus souagné; é il buvè,
aprè chak repa, katr¨ ou sink peti¨ vèr¨ de kognak.

Jeanne ayant essayé de lui fèr kèlk tandr¨ reproch, il
avè répondu si bruskeman: «Tu va me lèsé trankil,
n'è-se pa?»  k'èl ne se azarda plu-z à lui doné dè
konsèy¨.

Èl avè pri son parti de sè chanjman¨ d'une fason ki
l'étonè èl-mèm. Il étè devenu un-n étranjé pour èl, un
étranjé don l'am é le ker lui rèstè fèrmé. Èl y
sonjè souvan, se demandan d'ou venè k'aprè s'ètr
rankontré insi, èmé, épouzé dan-z un-n élan de tandrès, il¨ se
retrouvè tou-t à kou prèsk osi inkonu¨ l'un-n à l'otr ke
s'il¨ n'avè pa dormi kot à kot.

É koman ne soufrè-èl pa davantaj de son abandon? Étè-
se insi, la vi? S'étè-t-il¨ tronpé? N'y avè-t-il plus ryin
pour èl dan l'avnir?

Si Julyin-n étè demeré bo, souagné, élégan, séduizan, peu-
ètr u-èl bokou soufèr?

Il étè konvnu k'aprè le jour de l'an lè nouvo¨ maryé
rèstrè sel¨; é ke pèr é petit mèr retournerè
pasé kèlk moua dan ler mèzon de Rouen. Lè jene¨ jan¨,
sè-t ivèr-la, ne devè pouin kité lè Pepl¨, pour achvé
de s'instalé, de s'abitué é de se plèr o lyeu¨ ou alè
s'ékoulé tout ler vi. Il¨-z avè kèlk vouazin¨ d'ayer,
à ki Julyin prézantrè sa fam. S'étè lè Briseville, lè
Koutèlyé é lè Fourville.

Mè lè jene¨ jan¨ ne pouvè ankor komansé ler¨ vizit,
pars k'il avè été inposibl juske-la de fèr venir le
pintr pour chanjé lè-z armouari¨ de la kalèch.

La vyèy vouatur de famiy avè été sédé, an-n éfè, à son
jandr par le baron; é Julyin, pour ryin o mond, n'orè
konsanti à se prézanté dan lè chato¨ vouazin¨ si l'ékuson dè
de Lamare n'avè été ékartelé avèk selui dè Le Perthuis dè
Vauds.

Or, un sel om dan le pays konsèrvè la spésyalité dè
orneman¨ éraldik¨, s'étè un pintr de Bolbec, nomé
Batay, aplé tour à tour dan tous¨ lè castels norman¨ pour
fiksé lè présyeu-z orneman¨ sur lè portyèr¨ dè véikul.

Anfin, un matin de désanbr, vèr la fin du déjené, on vi un
individu ouvrir la baryèr é s'avansé dan le chemin droua. Il
portè une bouat sur son do. S'étè Batay.

On le fi antré dan la sal é on lui sèrvi à manjé kom
s'il u été un mesyeu, kar sa spésyalité, sè rapor¨
insésan¨-z avèk tout l'aristokrasi du départeman, sa
konèsans dè-z armouari¨, dè tèrm¨ konsakré, dè-z anblèm¨, an
avè fè une sort d'om-blazon à ki lè jantizom¨
sèrè la min.

On fi aporté osito un crayon é du papyé é, pandan k'il
manjè, le baron é Julyin-n èskisèr ler¨-z ékuson¨
ékartelé. La barone, tout sekoué dè k'il s'ajisè de sè
choz¨, donè son avi; é Jeanne èl-mèm prenè par à la
diskusion kom si kèlk mystérieu intérè se fu soudin
évéyé an-n èl.

Batay, tou-t an déjenan, indikè son opinyon, prenè
parfoua le crayon, trasè un projè, sitè dè-z ègzanpl¨,
dékrivè tout lè vouatur sègneryal¨ de la kontré,
sanblè aporté avèk lui, dan son èspri, dan sa voua mèm,
une sort d'atmosfèr de noblès.

S'étè un peti om à cheveu¨ gri é ra, o min¨ souyé
de kouler¨, é ki santè l'ésans. Il avè u otrefoua,
dizè-t-on, une vilèn afèr de mer¨; mè la konsidérasion
jénéral de tout lè famiy¨ titré¨-z avè depui lontan
éfasé sèt tach.

Dè k'il u fini son kafé, on le konduizi sou la remiz é on
anlva la toual siré ki rekouvrè la vouatur. Batay
l'ègzamina, pui il se prononsa gravman sur lè dimansion¨ k'il
croyé nésésèr¨ de doné à son désin; é, aprè un nouvèl
échanj d'idé¨, il se mi à la bezogn.

Malgré le froua, la barone fi aporté un syèj afin de le
regardé travayé; pui èl demanda une chofrèt pour sè
pyé¨ ki se glasè: é èl se mi trankilman à kozé
avèk le pintr, l'intèrojan sur dè-z alyans¨ k'èl
ignorè, sur lè mor é lè nèsans¨ nouvèl¨, konplétan
par sè ransègnman¨ l'arbr dè jénéaloji¨ k'èl portè-t an
sa mémouar.

Julyin-n étè demeré prè de sa bèl-mèr, à cheval sur une
chèz. Il fumè sa pip, krachè par tèr, ékoutè, é
suivè de l'ey la miz an kouler de sa noblès.

Byinto, le pèr Simon, ki se randè o potajé avèk sa bèch
sur l'épol, s'arèta lui-mèm pour konsidéré le travay; é
l'arivé de Batay ayant pénétré dan lè deu fèrm, lè deu
fèrmyèr¨ ne tardèr pouin à se prézanté. Èl¨ s'èkstazyè,
debou o deu koté¨ de la barone, répétan:

-- Fo d'l'adrès tou d'mèm pour fignolé sè machine¨-la.

Lè-z ékuson¨ dè deu portyèr¨ ne pur ètr tèrminé ke le
landmin, vèr onz er¨. Tou le mond osito fu prézan;
é on tira la kalèch deor pour myeu jujé.

S'étè parfè. On konplimanta Batay ki reparti avèk sa
bouat akroché o do. É le baron, sa fam, Jeanne é Julyin
tonbèr d'akor sur se pouin ke le pintr étè un garson de
gran¨ moyens ki, si lè sirkonstans¨ l'avè pèrmi, serè
devenu, san-z okun dout, un-n artist.

Mè, par mezur d'ékonomi, Julyin-n avè akonpli dè réform¨,
ki nésésitè dè modifikasion¨ nouvèl¨.

Le vyeu koché étè devenu jardinyé, le vikont se charjan de
konduir lui-mèm é-t ayant vandu lè karosyé¨ pour n'avouar plus
à payer ler nouritur.

Pui, kom il falè kèlk'un pour tenir lè bèt¨ kan lè
mètr¨ serè dèsandu, il avè fè un peti domèstik d'un
jen vaché nomé Marius.

Anfin, pour se prokuré dè chevo¨, il introduizi dan le bay
dè Kouyar é dè Martin une kloz spésyal kontrègnan lè
deu fèrmyé¨ à fournir chakun un cheval, un jour chak moua, à
la dat fiksé par lui, moyennant koua il¨ demerè dispansé
dè redvans¨ de volay¨.

Donk lè Kouya-t ayant amné une grand ros à poual jone, é
lè Martin un peti animal blan à poual lon, lè deu bèt¨
fu-t atlé kot à kot; é Marius, noyé dan-z une ansyèn
livré du pèr Simon, amna devan le pèron du chato sèt
ékipaj.

Julyin, nettoyé, la tay kanbré, avè retrouvé un peu de son
élégans pasé; mè sa barb long lui donè, malgré tou, un
aspè komun.

Il konsidéra l'atlaj, la vouatur é le peti domèstik, é lè
juja satisfezan¨, lè-z armouari¨ repin-z ayant sel¨ pour lui
de l'inportans.

La barone, dèsandu de sa chanbr o bra de son mari, monta
avèk pèn é s'asi, le do soutnu par dè kousin¨. Jeanne à
son tour paru. Èl ri d'abor de l'akoupleman dè chevo¨, le
blan, dizè-èl, étè le peti-fis¨ du jone; pui, kan èl
apèrsu Marius, la fas ansevli dan son chapo à kokard, don
son né sel limitè la désant, é lè min¨ disparu¨ dan la
profonder dè manch¨, é lè deu janb¨ enjuponnées dan lè
bask¨ de sa livré, don sè pyé¨, chosé de soulyé¨
énorm¨, sortè étranjman par le ba; é kan èl le vi
ranvèrsé la tèt an-n aryèr pour regardé, levé le jenou pour
fèr un pa, kom s'il alè anjanbé un flev, é s'ajité
kom un-n avegl pour obéir o-z ordr¨, pèrdu tou-t antyé, disparu
dan l'anpler de sè vètman¨, èl fu sézi d'un rir
invinsibl, d'un rir san fin.

Le baron se retourna, konsidéra le peti om abazourdi, é,
sédan osito à la kontajyon, il éklata, aplan sa fam, ne
pouvan plus parlé.

-- Re-regard Ma-Ma-Marius! È-t-il drol! Mon Dyeu, è-t-il drol.

Alor la barone, s'étan panché par la portyèr é l'ayant
konsidéré, fu sekoué d'une tèl kriz de gété ke tout la
kalèch dansè sur sè resor¨, kom soulvé par dè kao¨.

Mè Julyin, la fas pal, demanda:

-- K'è-se ke vou-z avé à rir kom sa? il fo ke vou soyez
fou!

Jeanne, malad, konvulsé, inpuisant à se kalmé, s'asi sur
une march du pèron. Le baron-n an fi otan; é, dan la kalèch,
dè-z étèrnuman¨ konvulsif¨, une sort de glousman kontinu,
dizè ke la barone étoufè. É soudin la redingot de
Marius se mi à palpité. Il avè konpri san dout, kar il
ryè lui-mèm de tout sa fors o fon de sa kouafur.

Alor Julyin, ègzaspéré, s'élansa. D'une jifl il sépara la tèt du
gamin é le chapo jéan ki s'anvola sur le gazon; pui, s'étan
retourné vèr son bo-pèr, il balbusya d'une voua tranblant de
kolèr:

-- Il me sanbl ke se n'è pa à vou de rir. Nou n'an seryon
pa la si vou n'avyé gaspiyé votr fortune é manjé votr
avouar. À ki la fot si vou-z èt ruiné?

Tout la gété fu glasé, sèsa nèt. É pèrsone ne di un mo.
Jeanne, prèt à pleré mintnan, monta san brui prè de sa
mèr. Le baron, surpri é muiè, s'asi-t an fas dè deu fam¨;
é Julyin s'instala sur le syèj, aprè avouar isé prè de lui
l'anfan larmoyant é don la jou anflè.

La rout fu trist é paru long. Dan la vouatur on se
tèzè. Morn¨ é jéné tous¨ troua, il¨ ne voulè pouin
s'avoué se ki préokupè ler¨ ker¨. Il¨ santè byin
k'il¨ n'orè pu parlé d'otr choz, tan sèt pansé
douloureuz lè-z obsédè, é il¨-z èmè myeu se tèr
tristeman ke de touché à se sujè pénibl.

O tro inégal dè deu bèt¨, la kalèch lonjè lè kour dè
fèrm, fezè fuir à gran¨ pa dè poul¨ nouar¨-z effrayées ki
plonjè é disparèsè dan lè è¨, étè parfoua
suivi d'un chyin-lou urlan ki regagnè ansuit sa mèzon, le
poual érisé, an se retournan ankor pour aboyer vèr la vouatur.
Un ga-z an sabo¨ kroté¨, à long¨ janb¨ nonchalant¨, ki
alè, lè min¨ o fon dè poch¨, la blouz bleu gonflé par
le van dan le do, se ranjè pour lèsé pasé l'ékipaj é
retirè gochman sa kaskèt, lèsan vouar sè cheveu¨ pla¨
kolé o krane.

É, antr chak fèrm, lè plèn¨ rekomansè avèk d'otr
fèrm, o louin, de plas an plas.

Anfin, on pénétra dan-z une grand avnu de sapin¨ aboutisan à
la rout. Lè-z ornyèr¨, boueuz¨-z é profond¨, fezè se
panché la kalèch é pousé dè kri¨ à petit mèr. O bou de
l'avnu, une baryèr blanch étè fèrmé; Marius kouru
l'ouvrir é on kontourna un-n imans gazon pour arivé, par un
chemin arondi, devan un o, vast é trist batiman don lè
volè¨ étè klo.

La port du milyeu soudin s'ouvri; é un vyeu domèstik
paralysé, vétu d'un jilè rouj rayé de nouar ke rekouvrè-t an
parti son tabliyé de sèrvis, dèsandi à peti¨ pa oblik¨ lè
march du pèron. Il pri le non dè viziter¨ é lè-z introduizi
dan-z un spasyeu salon don-t il ouvri pénibleman lè pèrsyèn¨
toujour fèrmé. Lè mebl¨ étè voualé de ous¨, la
pandul é lè kandélabr¨ anvlopé de linj blan; é un-n èr
mouazi, un-n èr d'otrefoua, glasé, umid, sanblè inprégné lè
poumon¨, le ker é la po de tristès.

Tou le mond s'asi é on-n atandi. Kèlk pa antandu¨ dan
le koridor o-desu anonsè un-n anprèsman inakoutumé. Lè
chatlin¨, surpri, s'abiyè o plus vit. Se fu lon. Une
sonèt tinta pluzyer foua. D'otr pa dèsandir un
èskalyé, pui remontèr.

La barone, sézi par le froua pénétran, étèrnuiè kou sur
kou. Julyin marchè de lon-g an larj. Jeanne, morn, rèstè
asiz oprè de sa mèr. É le baron, adosé o marbr de la
cheminé, demerè le fron ba.

Anfin, une dè ot¨ port tourna, dékouvran le vikont é la
vikontès de Briseville. Il¨-z étè tous¨ lè deu peti¨,
mègrelè¨, sotiyan¨, san-z aj aprésyabl, sérémonyeu-z é
anbarasé. La fam an rob de soua ramagée, kouafé d'un peti
bonè douèryèr à ruban¨, parlè vit de sa voua ègrelèt.

Le mari, sèré dan-z une redingot ponpeuz, saluiè avèk un
plouaman dè jenou¨. Son né, sè yeu¨, sè dan¨ déchosé,
sè cheveu¨ k'on-n orè di¨ andui¨ de sir é son bo vètman
d'apara luizè kom luiz lè choz¨ don-t on pran gran
souin.

Aprè lè premyé¨ konpliman¨ de byinvnu é lè politès¨ de
vouazinaj, pèrsone ne trouva plus ryin à dir. Alor on se
félisita de par é d'otr san rèzon. On kontinurè,
èspérè-t-on dè deu koté¨, sè-z èksélant¨ relatyon¨. S'étè une
resours de se vouar kan on-n abitè tout l'ané la kanpagn.

É l'atmosfèr glasyal du salon pénétrè lè-z os, anrouè lè
gorj¨. La barone tousè mintnan san-z avouar sésé tou-t à
fè d'étèrnué. Alor le baron dona le signal du dépar. Lè
Briseville insistèr.

-- Koman? si vit? Rèsté donk ankor un peu.

Mè Jeanne s'étè levé malgré lè sign de Julyin ki trouvè
tro kourt la vizit.

On voulu soné le domèstik pour fèr avansé la vouatur. La
sonèt ne marchè plus. Le mètr du loji se présipita, pui
vin anonsé k'on-n avè mi lè chevo¨ à l'ékuri.

Il falu atandr. Chakun chèrchè une fraz, un mo à dir. On
parla de l'ivèr pluvyeu. Jeanne, avèk d'involontèr¨ frison¨
d'angouas, demanda se ke pouvè fèr ler¨-z ot¨, tous¨ deu
sel¨, tout l'ané. Mè lè Briseville s'étonèr de la
kèstyon, kar il¨ s'okupè san sès, ékrivan bokou à
ler¨ paran¨ nobl¨ semé par tout la France, pasan ler¨
journé¨-z an dè-z okupasion¨ mikroskopik¨, sérémonyeu l'un vis-
à-vis de l'otr kom an fas dè-z étranjé¨, é kozan
majèstueuzman dè-z afèr lè plu-z insignifyant¨.

É sou le o plafon nouarsi du vast salon inabité, tou
anpakté an dè linj¨, l'om é la fam si peti¨, si
propr¨, si korèkt¨, sanblè à Jeanne dè konsèrv de
noblès.

Anfin la vouatur pasa devan lè fenètr¨ avèk sè deu bidè¨
inégo¨. Mè Marius avè disparu. Se croyant libr jusk'o
souar, il étè san dout parti fèr un tour dan la kanpagn.

Julyin, furyeu, priya k'on le renvoyât à pyé; é, aprè bokou
de salu¨ de par é d'otr, on repri le chemin dè Pepl¨.

Dè k'il¨ fu-t anfèrmé dan la kalèch, Jeanne é son pèr,
malgré l'obsésion pezant ki ler rèstè de la brutalité de
Julyin, se remir à rir an kontrefezan lè jèst¨ é lè
intonasion¨ dè Briseville. Le baron imitè le mari, Jeanne
fezè la fam, mè la barone, un peu frouasé dan sè
rèspè¨, ler di:

-- Vou-z avé tor de vou moké insi, se son dè jan¨ trè
kom il fo, apartenan à d'èksélant¨ famiy¨.

On se tu pour ne pouin kontraryé petit mèr, mè de tan-z an
tan, malgré tou, pèr é Jeanne rekomansè-t an se regardan.
Il saluiè avèk sérémoni é, d'un ton solanèl:

-- Votr chato dè Pepl¨ doua ètr byin froua, madam, avèk se
gran van de mèr ki le vizit tou le jour?

Èl prenè un-n èr pinsé é, minodan avèk un peti frétiyman
de la tèt parèy à selui d'un kanar ki se bègn:

-- O! isi, mesyeu, j'é de koua m'okupé tout l'ané. Pui
nou posédon tan de paran¨ à ki ékrir. É M. de Briseville
se décharj de tou sur moua. Il s'okup de rechèrch savant¨
avèk l'abé Pèl. Il¨ fon ansanbl l'istouar relijyeuz de la
Normandie.

La barone souryè à son tour, kontraryé é byinvèyant, é
répétè:

-- Se n'è pa byin de se moké insi dè jan¨ de notr klas.

Mè soudin la vouatur s'arèta, é Julyin kriyè aplan
kèlk'un par-dèryèr. Alor Jeanne é le baron, s'étan panché
o portyèr¨, apèrsur un-n ètr singulyé ki sanblè roulé
vèr eu¨. Lè janb¨ anbarasé dan la jup flotant de sa
livré, aveglé par sa kouafur ki chavirè san sès, ajitan
sè manch¨ kom dè-z èl¨ de moulin, patojan dan lè larj¨
flak¨ d'o k'il travèrsè épèrduman, trébuchan kontr
tout lè pyèr¨ de la rout, se trémousan, bondisan-t é
kouvèr de bou, Marius suivè la kalèch de tout la vitès de
sè pyé¨.

Dè k'il l'u ratrapé, Julyin, se panchan, l'anpouagna par le
kolè, l'amna prè de lui é, lachan lè rèn¨, se mi à
kriblé de kou¨ de pouin le chapo ki s'anfonsa jusk'o
épol du gamin-n an sonan kom un tanbour. Le ga urlè la-
dedan, essayé de fuir, de soté du syèj, tandis ke son
mètr, le mintnan d'une min, frapè toujour avèk l'otr.

Jeanne, épèrdu, balbusyè: «Pèr... O! pèr!» é la barone,
soulvé d'indignasion, sèrè le bra de son mari.

-- Mè anpèché-le donk, Jak.

Alor bruskeman le baron abèsa la vitr de devan é,
atrapan la manch de son jandr, lui jeta d'une voua
frémisant:

-- Avé-vou byinto fini de frapé sè-t anfan?

Julyin, stupéfè, se retourna:

-- Vou ne voyez donk pa dan kèl éta le bougr a mi sa
livré?

Mè le baron, la tèt sorti antr lè deu:

-- É, ke m'inport! on n'è pa brutal à se pouin.

Julyin se fachè de nouvo: «Lèsé-moua trankil, s'il vou
plè, sela ne vou regard pa!» é il levè ankor la min;
mè son bo-pèr la sézi bruskeman é l'abèsa avèk tan de
fors k'il la erta kontr le boua du syèj, é il kriya si
vyolaman: «Si vou ne sèsé pa, je dèsan é je sorè byin
vou-z arété, moua!» ke le vikont se kalma soudin, é, osan
lè-z épol san répondr, il fouèta lè bèt¨ ki partir o
gran tro.

Lè deu fam¨, livid¨, ne remuiè pouin, é on-n antandè
distinkteman lè kou¨ pezan¨ du ker de la barone.

O diné Julyin fu plus charman ke de koutum, kom si ryin ne
s'étè pasé. Jeanne, son pèr é Madam Adélaïde, ki oubliè
vit an ler serèn byinvèyans, atandri de le vouar èmabl,
se lèsè alé à la gété avèk la sansasion de byin-ètr dè
konvalèsan¨; é, kom Jeanne reparlè dè Briseville, son mari
lui-mèm plèzanta, mè il ajouta byin vit:

-- S'è-t égal, il¨-z on gran-t èr.

On ne fi pouin d'otr vizit, chakun krègnan de ravivé la
kèstyon Marius. Il fu selman désidé k'on-n anvèrè o
vouazin¨ dè kart¨ o jour de l'an, é k'on-n atandrè, pour
alé lè vouar, lè premyé¨ jour¨ tyèd¨ du printan prochin.

La Noèl vin. On-n u à diné le kuré, le mèr é sa fam. On lè
invita de nouvo pour le jour de l'an. Se fur lè sel¨
distraksion¨ ki ronpir le monotone anchèneman dè jour¨.

Pèr é petit mèr devè kité lè Pepl¨ le 9 janvyé;
Jeanne lè voulè retenir, mè Julyin ne s'y prètè gèr, é
le baron, devan la frouader grandisant de son jandr, fi venir
de Rouen une chèz de post.

La vèy de ler dépar, lè pakè¨ étan fini, kom il
fezè une klèr jelé, Jeanne é son pèr se rézolur à
désandr jusk'à Yport ou il¨ n'avè pouin été depui le
retour de Kors.

Il¨ travèrsèr le boua k'èl avè parkouru le jour de son
maryaj, tout mélé à selui don-t èl devenè pour toujour la
konpagn, le boua ou èl avè resu sa premyèr karès,
trésayi du premyé frison, présanti sè-t amour sansuièl k'èl
ne devè konètr anfin ke dan le valon sovaj d'Ota, oprè
de la sours ou il¨-z avè bu, mèlan ler¨ bézé¨ à l'o.

Plus de fey¨, plus d'èrb¨ grinpant¨, ryin ke le brui dè
branch, é sèt rumer sèch k'on-t an-n ivèr lè tayi
dépouyé.

Il¨-z antrèr dan le peti vilaj. Lè ru vid, silansyeuz¨,
gardè une oder de mèr, de varèk é de pouason. Lè vast¨
filè¨ tané séchè toujour, akroché devan lè port ou
byin étandu¨ sur le galè. La mèr, griz é frouad, avèk son
étèrnèl é grondant ékum, komansè à désandr, dékouvran
vèr Fécamp lè roché¨ vèrdatr¨-z o pyé dè falèz¨. É, le
lon de la plaj, lè gros¨ bark¨ échoué sur le flan
sanblè de vast¨ pouason¨ mor. Le souar tonbè é lè
pècher¨ s'an venè par group¨ o Perret, marchan lourdeman,
avèk ler¨ grand¨ bot marine¨, le kou anvlopé de lèn, un
litr d'o-de-vi d'une min, la lantèrn du bato de l'otr.
Lontan il¨ tournèr otour dè-z anbarkasion¨ inkliné; il¨
mètè à bor, avèk la lanter normand, ler¨ filè¨, ler¨
boué¨, un gro pin, un po de ber, un vèr é la boutèy
de troua-sis. Pui il¨ pousè vèr l'o la bark redrésé
ki dévalè à gran brui sur le galè, fandè l'ékum, montè
sur la vag, se balansè kèl-z instan¨, ouvrè sè-z èl¨
brune¨ é disparèsè dan la nui avèk son peti feu o bou du
ma.

É lè grand¨ fam¨ dè matlo¨ don lè dur karkas¨
sayè sou lè rob¨ mins¨, rèsté jusk'o dépar du
dèrnyé pècher, rantrè dan le vilaj asoupi, troublan de
ler¨ voua kriyard¨ le lour somèy dè ru nouar¨.

Le baron é Jeanne, imobil¨, kontanplè l'élouagnman dan
l'onbr de sè-z om¨ ki s'an-n alè insi, chak nui,
riské la mor pour ne pouin krevé de fin, é si mizérabl¨
sepandan k'il¨ ne manjè jamè de vyand.

Le baron, s'ègzaltan devan l'oséan, murmura:

-- S'è tèribl é bo. Kom sèt mèr sur ki tonb lè
ténèbr¨, sur ki tan d'ègzistans¨ son-t an péril, s'è supèrb!
n'è-se pa, Janèt?

Èl répondi avèk un sourir jelé:

-- Sa ne vo pouin la Méditèrané.

Mè son pèr, s'indignan:

-- La Méditèrané! de l'uil, de l'o sukré, l'o bleu d'un
bakè de lésiv. Regard donk sèl-si kom èl è-t effrayante
avèk sè krèt¨ d'ékum! É sonj à tous¨ sè-z om¨, parti la-
desu, é k'on ne voua déja plus.

Jeanne, avèk un soupir, konsanti:

-- Oui, si tu veu.

Mè se mo ki lui étè venu o lèvr¨, «la Méditèrané»,
l'avè de nouvo pinsé o ker, rejtan tout sa pansé vèr
sè kontré louintèn¨-z ou jizè sè rèv.

Le pèr é la fiy alor, o lyeu de revenir par lè boua,
gagnèr la rout é montèr la kot à pa ralanti. Il¨ ne
parlè gèr, trist¨ de la séparasion prochèn.

Parfoua, an lonjan lè fosé¨ dè fèrm, une oder de pom
pilé, sèt santer de sidr frè ki sanbl floté-r an sèt
sèzon sur tout la kanpagn normand, lè frapè o vizaj, ou
byin un gra parfun d'établ, sèt bone é chod puianter ki
s'ègzal du fumyé de vach¨. Une petit fenètr ékléré
indikè, o fon de la kour, la mèzon d'abitasion.

É il sanblè à Jeanne ke son am s'élarjisè, konprenè dè
choz¨ invizibl¨; é sè petit¨ luer¨ épars¨ dan lè chan¨
lui donèr soudin la sansasion viv de l'izolman de tous¨ lè
ètr¨ ke tou dézuni, ke tou sépar, ke tou-t antrèn louin de
se k'il¨-z èmerè.

Alor, d'une voua rézigné, èl di:

-- Sa n'è pa toujour gè, la vi.

Le baron soupira:

-- Ke veu-tu, fiyèt, nou n'y pouvon ryin.

É le landmin, pèr é petit mèr étan parti, Jeanne é
Julyin rèstèr sel¨.




-- Vii --


Lè kart¨ antrèr alor dan la vi dè jene¨ jan¨. Chak
jour, aprè le déjené, Julyin, tou-t an fuman sa pip é se
gargarizan avèk du kognak don-t il buvè peu à peu si-z à uit
vèr¨, fezè pluzyer parti de bézig avèk sa fam. Èl
montè ansuit an sa chanbr, s'asseyé prè de la fenètr é,
pandan ke la plui batè lè vitr ou ke le van lè
sekouè, èl brodè obstinéman une garnitur de jupon.
Parfoua, fatigé, èl levè lè yeu¨ é kontanplè o louin la
mèr sonbr ki moutonè. Pui, aprè kèlk minut de se
regar vag, èl reprenè son ouvraj.

Èl n'avè d'ayer ryin otr choz à fèr, Julyin-n ayant
repri tout la dirèksion de la mèzon, pour satisfèr plèneman
sè bezouin¨ d'otorité é sè démanjaizon¨ d'ékonomi. Il se
montrè d'une parsimoni féros, ne donè jamè de pourbouar¨,
réduizè la nouritur o strikt nésésèr; é kom Jeanne,
depui k'èl étè venu o Pepl¨, se fezè fèr chak
matin par le boulanjé une petit galèt normand, il suprima
sèt dépans é la kondana o pin griyé.

Èl ne dizè ryin, afin d'évité lè-z èksplikasion¨, lè
diskusion¨ é lè kerèl¨, mè èl soufrè kom de kou¨
d'éguiy à chak nouvèl manifèstasion d'avaris de son mari.
Sela lui sanblè ba é odyeu-z à èl, èlvé dan-z une famiy ou
l'arjan kontè pour ryin. Konbyin souvan èl avè antandu
dir à petit mèr:

-- Mè s'è fè pour ètr dépansé, l'arjan.

Julyin, mintnan, répétè:

-- Tu ne poura donk jamè t'abitué à ne pa jeté l'arjan
par lè fenètr¨?

É chak foua k'il avè rogné kèlk sou sur un salèr ou
sur une not, il prononsè, avèk un sourir, an glisan la
monè dan sa poch:

-- Lè peti¨ ruiso¨ fon lè grand¨ rivyèr¨.

An sèrtin jour¨ sepandan, Jeanne se reprenè à révé. Èl
s'arètè dousman de travayé é, lè min¨ mol¨, le regar
étin, èl refezè un de sè roman¨ de petit fiy, parti an
dè-z avantur charmant¨. Mè soudin, la voua de Julyin ki
donè un-n ordr o pèr Simon l'arachè à se bèrseman de
sonjri; é èl reprenè son pasyan ouvraj an se dizan:
«S'è fini, tou sa»; é une larm tonbè sur sè doua¨ ki
pousè l'éguiy.

Rosalie osi, otrefoua si gè é toujour chantan, étè
chanjé. Sè jou rebondi avè pèrdu ler vèrni rouj é,
prèsk kreuz¨ mintnan, sanblè parfoua froté de tèr.

Souvan Jeanne lui demandè:

-- È-tu malad, ma fiy?

La petit bone répondè toujour:

-- Non, madam.

Un peu de san lui montè o pomèt¨ é èl se sovè byin
vit.

O lyeu de kourir kom otrefoua, èl trènè sè pyé¨ avèk
pèn é ne parèsè mèm plus kokèt, n'achtè plus ryin
o marchan¨ voyageurs ki lui montrè-t an vin ler¨ ruban¨ de
soua é ler¨ korsè¨ é ler¨ parfumri¨ varyé.

É la grand mèzon avè l'èr de soné le kreu, tout morn,
avèk sa fas ke lè plui¨ makulè de long¨ tréné griz¨.

À la fin de janvyé lè nèj¨ arivèr. On voyé de louin lè
gro nuiaj¨ du nor o-desu de la mèr sonbr; é la blanch
désant dè flokon¨ komansa. An-n une nui tout la plèn fu
ansevli, é lè-z arbr¨ aparur o matin drapé dan sèt
ékum de glas.

Julyin, chosé de ot¨ bot, l'èr irsut, pasè son tan
o fon du boskè, anbuské dèryèr le fosé donan sur la
land, à gété lè-z ouazo¨ émigran¨. De tan-z an tan un kou
de fuzi krevè le silans jelé dè chan¨; é dè band de
korbo¨ nouar¨ effrayés s'anvolè dè gran¨-z arbr¨-z an
tournoyant.

Jeanne, sukonban à l'annui, dèsandè parfoua sur le pèron.
Dè brui¨ de vi venè de for louin répèrkuté sur la
trankilité dormant de sèt nap livid é morn.

Pui èl n'antandè plus ryin k'une sort de ronfleman dè
flo¨ élouagné é le glisman vag é kontinu de sèt
pousyèr d'o jelé tonban toujour.

É la kouch de nèj s'èlvè san sès sou la chut infini
de sèt mous épès é léjèr.

Par une de sè pal¨ matiné¨, Jeanne, imobil, chofè sè
pyé¨ o feu de sa chanbr, pandan ke Rosalie, plus chanjé de
jou-r an jour, fezè lantman le li. Soudin èl antandi
dèryèr èl un douloureu soupir. San tourné la tèt, èl
demanda:

-- K'è-se ke tu a donk?

La bone, kom toujour, répondi: «Ryin, madam», mè sa voua
sanblè brizé, èkspirant.

Jeanne, déja, sonjè à otr choz kan èl remarka k'èl
n'antandè plus remué la jen fiy. Èl apla:

-- Rosalie!

Ryin ne bouja. Alor, la croyant sorti san brui, èl kriya
plus for: «Rosalie!» é èl alè alonjé le bra pour soné
kan un profon jémisman, pousé tou prè d'èl, la fi se
drésé avèk un frison d'angouas.

La petit sèrvant, livid, lè yeu¨ agar¨, étè asiz par
tèr, lè janb¨ alonjé, le do appuyé kontr le boua du li.

Jeanne s'élansa:

-- K'è-se ke tu a, k'è-se ke tu a?

L'otr ne di pa un mo, ne fi pa un jèst; èl fiksè sur sa
mètrès un regar fou é altè, kom déchiré par une
effroyable douler. Pui, soudin, tandan tou son kor, èl
glisa sur le do, étoufan antr sè dan¨ séré un kri de
détrès.

Alor sou sa rob kolé à sè kuis¨ ouvèrt kèlk choz
remuia. É de la parti osito un brui singulyé, un
klapotman, un soufl de gorj étranglé ki sufok; pui
soudin se fu-t un lon myolman de cha, une plint frèl é
déja douloureuz, le premyé apèl de soufrans de l'anfan
antran dan la vi.

Jeanne bruskeman konpri, é, la tèt égaré, kouru à
l'èskalyé kriyan:

-- Julyin, Julyin!

Il répondi d'an ba:

-- K'è-se ke tu veu?

Èl u gran-pèn à prononsé:

-- S'è... s'è Rosalie ki...

Julyin s'élansa, gravi lè march deu par deu, é, antran
bruskeman dan la chanbr, il releva d'un sel kou lè
vètman¨ de la fiyèt é dékouvri un-n afreu peti morso de
chèr, plisé, jègnan, krispé é tou gluan, ki s'ajitè
antr deu janb¨ nu¨.

Il se redrèsa, la fas méchant, é pousan deor sa fam
épèrdu:

-- Sa ne te regard pa. V-t'an. Anvoua-moua Ludivine é le pèr
Simon.

Jeanne, tout tranblant, dèsandi à la kuizine, pui, n'ozan
plus remonté, èl antra dan le salon ki rèstè san feu
depui le dépar de sè paran¨, é èl atandi anksyeuzman dè
nouvèl¨.

Èl vi byinto le domèstik ki sortè-t an kouran. Sink
minut aprè il rantrè avèk la vev Dantu, la saj-fam du
pays.

Alor se fu dan l'èskalyé un gran remuman kom si on
portè un blésé; é Julyin vin dir à Jeanne k'èl pouvè
remonté ché èl.

Èl tranblè kom si èl venè d'asisté à kèlk sinistr
aksidan. Èl s'asi de nouvo devan son feu, pui demanda:

-- Koman v-t-èl?

Julyin, préokupé, nèrveu, marchè à travèr l'aparteman; é
une kolèr sanblè le soulvé. Il ne répondi pouin d'abor;
pui, o bou de kèlk segond¨, s'arètan:

-- K'è-se ke tu kont fèr de sèt fiy?

Èl ne konprenè pa é regardè son mari:

-- Koman? Ke veu-tu dir? Je ne sè pa, moua.

É soudin il kriya kom s'il s'anportè:

-- Nou ne pouvon pourtan pa gardé un batar dan la mèzon!

Alor Jeanne demera trè pèrplèks; pui, o bou d'un lon
silans:

-- Mè, mon-n ami, peu-ètr pourè-t-on le mètr an nouris?

Il ne la lèsa pa achvé:

-- É ki è-se ki pèra? Toua san dout?

Èl réfléchi ankor lontan, chèrchan une solusion; anfin
èl di:

-- Mè le pèr s'an charjera de sè-t anfan; é, s'il épouz
Rosalie, il n'y a plus de difikulté¨.

Julyin, kom à bou de pasyans, é furyeu, repri:

-- Le pèr!... le pèr!... le konè-tu... le pèr?... Non,
n'è-se pa? É byin, alor?...

Jeanne, ému, s'animè:

-- Mè il ne lèsra pa sèrtèneman sèt fiy insi. Se
serè-t un lach! nou demandron son non é nou-z iron le
trouvé, lui, é il fodra byin k'il s'èksplik.

Julyin s'étè kalmé é remi à marché:

-- Ma chèr, èl ne veu pa le dir, le non de l'om; èl ne
te l'avoura pa plus k'à moua... é s'il ne veu pa d'èl,
lui?... Nou ne pouvon pourtan pa gardé sou notr toua une
fiy mèr avèk son batar, konpran-tu?

Jeanne, obstiné, répétè:

-- Alor s'è-t un mizérabl, sè-t om; mè il fodra byin ke
nou le konèsion: é alor, il ora afèr à nou.

Julyin, devenu for rouj, s'iritè ankor:

-- Mè... an-n atandan?

Èl ne savè ke désidé é lui demanda:

-- K'è-se ke tu propoz, toua?

Osito, il di son avi:

-- O! moua, s'è byin sinpl. Je lui donerè kèlk arjan é
je l'anvèrè o dyabl avèk son myoch.

Mè la jen fam, indigné, se révolta.

-- Kan à sela, jamè. S'è ma ser de lè, sèt fiy; nou
avon grandi ansanbl. Èl a fè une fot, tan pi; mè je ne
la jètrè pa deor pour sela; é, s'il le fo, je l'élèvrè,
sè-t anfan.

Alor Julyin-n éklata:

-- É nou-z oron une propr réputasion, nou otr, avèk notr
non é no relatyon¨! É on dira partou ke nou protéjon le
vis, ke nou-z abriton dè geuz¨; é lè jan¨ onorabl¨ ne
voudron plus mètr lè pyé¨ ché nou. Mè à koua pans-tu,
vrèman? Tu è fol!

Èl étè demeré kalm.

-- Je ne lèsrè jamè jeté deor Rosalie; é si tu ne veu
pa la gardé, ma mèr la reprandra é il fodra byin ke nou
finision par konètr le non du pèr de son anfan.

Alor il sorti ègzaspéré, tapan la port, é kriyan:

-- Lè fam¨ son stupid¨ avèk ler¨-z idé¨!

Jeanne, dan l'aprè-midi, monta ché l'akouché. La petit
bone, véyé par la vev Dantu, rèstè imobil dan son li,
lè yeu¨-z ouvèr, tandis ke la gard bèrsè-t an sè bra l'anfan
nouvo-né.

Dè k'èl apèrsu sa mètrès, Rosalie se mi à sangloté,
kachan sa figur dan sè dra¨, tout sekoué de dézèspouar.
Jeanne la voulu anbrasé, mè èl rézistè, se voualan. Alor
la gard intèrvin, lui dékouvri le vizaj; é èl se lèsa
fèr, pleran ankor, mè dousman.

Un mègr feu brulè dan la cheminé; il fezè froua; l'anfan
plerè. Jeanne n'ozè pouin parlé du peti de krint d'amné
une otr kriz; é avè pri la min de sa bone, an répétan
d'un ton machinal:

-- Sa ne sera ryin, sa ne sera ryin.

La povr fiy regardè à la dérobé vèr la gard, trésayè
o kri¨ du marmo; é un rèst de chagrin l'étranglan
jayisè ankor par moman¨-z an-n un sanglo konvulsif, tandis ke
dè larm¨ rantré fezè un brui d'o dan sa gorj.

Jeanne, ankor une foua, l'anbrasa, é, tou ba, lui murmura
dan l'orèy:

-- Nou-z an-n oron byin souin, v, ma fiy.

Pui, kom un nouvèl aksè de pler¨ komansè, èl se sova
byin vit.

Tous¨ lè jour¨ èl y retourna, é tous¨ lè jour¨ Rosalie éklatè
an sanglo¨-z an-n apèrsevan sa mètrès.

L'anfan fu mi-z an nouris ché une vouazine.

Julyin sepandan parlè à pèn à sa fam, kom s'il u gardé
kontr èl une gros kolèr depui k'èl avè refuzé de
renvoyer la bone. Un jour, il revin sur se sujè, mè Jeanne
tira de sa poch une lètr de la barone demandan k'on lui
envoyât imédyatman sèt fiy si on ne la gardè pa o
Pepl¨. Julyin, furyeu, kriya:

-- Ta mèr è-t osi fol ke toua.

Mè il n'insista plus.

Kinz jour¨ aprè, l'akouché pouvè déja se levé é reprandr
son sèrvis.

Alor, Jeanne, un matin, la fi asouar, lui tin lè min¨ é, la
travèrsan de son regar:

-- Voyons, ma fiy, di-moua tou.

Rosalie se mi à tranblé, é balbusya:

-- Koua, madam?

-- À ki è-t-il, sè-t anfan?

Alor la petit bone fu repriz d'un dézèspouar épouvantabl; é
èl chèrchè épèrduman à dégajé sè min¨ pour s'an kaché la
figur.

Mè Jeanne l'anbrasè malgré èl, la konsolè:

-- S'è-t un maler, ke veu-tu, ma fiy? Tu a été fèbl; mè
sa ariv à byin d'otr. Si le pèr t'épouz, on n'y pansra
plus; é nou pouron le prandr à notr sèrvis avèk toua.

Rosalie jémisè kom si on l'u martyrisée, é de tan-z an
tan donè une sekous pour se dégajé é s'anfuir. Jeanne
repri:

-- Je konpran byin ke tu è ont, mè tu voua ke je ne me
fach pa, ke je te parl dousman. Si je te demand le non de
l'om, s'è pour ton byin, pars ke je sans à ton chagrin
k'il t'abandone, é ke je veu anpéché sela. Julyin-n ira le
trouvé, voua-tu, é nou le forcerons à t'épouzé; é kom nou
vou garderon tous¨ lè deu, nou le forcerons byin osi à te
randr ereuz.

Sèt foua Rosalie fi un-n éfor si brusk k'èl aracha sè
min¨ de sèl de sa mètrès, é se sova kom une fol.

Le souar, an dinan, Jeanne di à Julyin:

-- J'é voulu désidé Rosalie à me révélé le non de son
sédukter. Je n'é pu y réusir. Èsè donk de ton koté pour ke
nou contraignions se mizérabl à l'épouzé.

Mè Julyin tou de suit se facha:

-- A! tu sè, je ne veu pa antandr parlé de sèt istouar-
la, moua. Tu a voulu gardé sèt fiy, gard-la, mè ne
m'anbèt plu-z à son sujè.

Il sanblè, depui l'akouchman, d'une umer plu-z iritabl
ankor; é il avè pri sèt abitud de ne plus parlé à sa
fam san kriyé kom s'il u été toujour furyeu, tandis k'o
kontrèr èl bèsè la voua, se fezè dous, konsilyant,
pour évité tout diskusion; é souvan èl plerè, la nui,
dan son li.

Malgré sa konstant iritasion, son mari avè repri dè
abitud¨ d'amour oublié depui ler retour, é il étè rar
k'il pasa troua souar¨ de suit san franchir la port
konjugal.

Rosalie fu byinto géri antyèrman é devin mouin trist,
kouak'èl rèsta kom éfaré, poursuivi par une krint
inkonu.

É èl se sova deu foua ankor, alor ke Jeanne essayé de
l'intèrojé de nouvo.

Julyin, tou-t à kou, paru osi plu-z èmabl; é la jen fam
se ratachè à de vag¨ èspouar¨, retrouvè dè gèté¨, byin
k'èl se santi parfoua soufrant de malèz¨ singulyé¨ don
èl ne parlè pouin. Le déjèl n'étè pa venu é depui byinto
sink semèn¨ un syèl klèr kom un kristal bleu le jour, é, la
nui, tou semé d'étoual k'on-n orè kru¨ de jivr, tan le
vast èspas étè rigoureu, s'étandè sur la nap uni, dur
é luizant dè nèj¨.

Lè fèrm, izolé dan ler¨ kour karé, dèryèr ler¨
rido¨ de gran¨-z arbr¨ poudré de frima, sanblè andormi¨
an ler chemiz blanch. Ni om¨ ni bèt¨ ne sortè plus;
sel¨ lè cheminé dè chomyèr¨ révélè la vi kaché, par
lè mins¨ filè¨ de fumé ki montè droua dan l'èr glasyal.

La plèn, lè è¨, lè-z orm¨ dè klotur¨, tou sanblè mor,
tué par le froua. De tan-z an tan, on-n antandè kraké lè
arbr¨, kom si ler¨ manbr¨ de boua se fus brizé sou ler
ékors; é parfoua une gros branch se détachè é tonbè,
l'invinsibl jelé pétrifyan la sèv é ronpan lè fibr¨.

Jeanne atandè anksyeuzman le retour dè soufl tyèd¨,
atribuian à la riger tèribl du tan tout lè soufrans¨
vag¨ ki la travèrsè.

Tanto èl ne pouvè plus ryin manjé, priz de dégou devan
tout nouritur; tanto son pou batè folman; tanto sè
fèbl¨ repa lui donè dè-z ékerman¨ d'indijèstyon; é sè
nèr¨ tandu¨, vibran san sès, la fezè vivr an-n une
ajitasion konstant é intolérabl.

Un souar le tèrmomètr dèsandi ankor é Julyin, tou
frisonan o sortir de tabl (kar jamè la sal n'étè
chofé à pouin, tan il ékonomizè sur le boua), se frota lè
min¨-z an murmuran:

-- Il fera bon kouché deu sèt nui, n'è-se pa, ma chat?

Il ryè de son rir bon anfan d'otrefoua, é Jeanne lui sota
o kou; mè èl se santè justeman si mal à l'èz, se souar-
la, si andolori, si étranjman nèrveuz k'èl le priya, tou
ba, an lui bèzan lè lèvr¨, de la lèsé dormir sel. Èl
lui di, an kèlk mo¨, son mal:

-- Je t'an pri, mon chéri; je t'asur ke je ne sui pa byin.
Sa ira myeu demin, san dout.

Il n'insista pa:

-- Kom il te plèra, ma chèr; si tu è malad, il fo te
souagné.

É on parla d'otr choz.

Èl se koucha de bone er. Julyin, par èkstraordinèr, fi
alumé du feu dan sa chanbr partikulyèr.

Kan on lui anonsa ke «sa flanbè byin», il bèza sa fam o
fron é s'an-n ala.

La mèzon antyèr sanblè travayé par le froua; lè mur¨
pénétré avè dè brui¨ léjé¨ kom dè frison¨; é Jeanne
an son li grelotè.

Deu foua èl se releva pour mètr dè buch o foyer, é
chèrché dè rob¨, dè jup¨, dè vyeu vètman¨ k'èl
amonslè sur sa kouch. Ryin ne la pouvè réchofé, sè pyé¨
s'angourdisè, tandis k'an sè molè¨ é jusk'an sè
kuis¨ dè vibrasion¨ kourè ki la fezè se retourné
san sès, s'ajité, s'énèrvé à l'èksè.

Byinto sè dan¨ klakèr; sè min¨ tranblèr; sa pouatrine
se sèrè; son ker lan batè de gran¨ kou¨ sour¨ é
sanblè parfoua s'arété; é sa gorj altè kom si l'èr
n'y pouvè plu-z antré.

Une effroyable angouas sézi son am an mèm tan ke
l'invinsibl froua l'anvaisè jusk'o moual¨. Jamè èl
n'avè éprouvé sela, èl ne s'étè santi abandoné insi par
la vi, prèt à ègzalé son dèrnyé soufl.

Èl pansa: «Je vè mourir... Je mer...»

É, frapé d'épouvant, èl sota or du li, sona Rosalie,
atandi, sona de nouvo, atandi ankor, frémisant é
glasé.

La petit bone ne venè pouin. Èl dormè san dout de se dur
premyé somèy ke ryin ne briz; é Jeanne, pèrdan l'èspri,
s'élansa pyé¨ nu¨ dan l'èskalyé.

Èl monta san brui, à taton, trouva la port, l'ouvri, apla
«Rosalie!» avansa toujour, erta le li, promna sè min¨
desu é rekonu k'il étè vid. Il étè vid é tou froua
kom si pèrsone n'y u kouché.

Surpriz, èl se di:

-- Koman! èl è-t ankor parti kourir par un parèy tan!

Mè kom son ker, devenu tou-t à kou tumultuieu, bondisè,
l'étoufè, èl redèsandi, lè janb¨ fléchissantes, afin de
révéyé Julyin.

Èl pénétra ché lui vyolaman, fouété par sèt konviksion
k'èl alè mourir é par le dézir de le vouar avan de pèrdr
konèsans.

À la luer du feu agonizan, èl apèrsu, à koté de la tèt de
son mari, la tèt de Rosalie sur l'oréyé.

O kri k'èl pousa, il¨ se drèsèr tous¨ lè deu. Èl
demera une segond imobil dan l'éfarman de sèt
dékouvèrt. Pui èl s'anfui, rantra dan sa chanbr; é kom
Julyin, épèrdu, avè aplé «Jeanne!», une per atros la sézi
de le vouar, d'antandr sa voua, de l'ékouté s'èkspliké, mantir,
de rankontré son regar fas à fas; é èl se présipita de
nouvo dan l'èskalyé k'èl dèsandi.

Èl kourè mintnan dan l'obskurité o risk de roulé le
lon dè march, de se kasé lè manbr¨ sur la pyèr. Èl
alè devan èl, pousé par un-n inpéryeu bezouin de fuir, de ne
plu-z aprandr ryin, de ne plus vouar pèrsone.

Kan èl fu-t an ba, èl s'asi sur une march, toujou-z an
chemiz é nu-pyé¨; é èl demerè la, l'èspri pèrdu.

Julyin-n avè soté du li, s'abiyè à la at. Èl se redrèsa
pour se sové de lui. Déja il dèsandè osi l'èskalyé, é il
kriyè:

-- Ékout, Jeanne!

Non, èl ne voulè pa ékouté ni se lèsé touché du bou dè
doua¨; é èl se jeta dan la sal à manjé kouran kom
devan un-n asasin. Èl chèrchè une isu, une kachèt, un
kouin nouar, un moyan de l'évité. Èl se bloti sou la tabl.
Mè déja il ouvrè la port, sa lumyèr à la min, répétan
toujour: «Jeanne!» é èl reparti kom un lyèvr, s'élansa
dan la kuizine, an fi deu foua le tour à la fason d'une bèt
akulé; é, kom il la rejouagnè ankor, èl ouvri
bruskeman la port du jardin é s'élansa dan la kanpagn.

Le kontakt glasé de la nèj, ou sè janb¨ nu¨ antrè parfoua
jusk'o jenou¨, lui dona soudin une énèrji dézèspéré. Èl
n'avè pa froua, byin ke tout dékouvèrt; èl ne santè plus
ryin tan la konvulsion de son am avè angourdi son kor, é
èl kourè, blanch kom la tèr.

Èl suivi la grand alé, travèrsa le boskè, franchi le
fosé é parti à travèr la land.

Pa de lune; lè-z étoual luizè kom une semaille de feu dan
le nouar du syèl; mè la plèn étè klèr sepandan, d'une
blancher tèrn, d'une imobilité fijé, d'un silans infini.

Jeanne alè vit, san souflé, san savouar, san réfléchir à
ryin. É soudin èl se trouva o bor de la falèz. Èl
s'arèta nèt, par instin, é s'akroupi, vidé de tout pansé
é de tout volonté.

Dan le trou sonbr devan èl la mèr, invizibl é muièt,
ègzalè l'oder salé de sè varèk¨ à maré bas.

Èl demera la lontan, inèrt d'èspri kom de kor; pui,
tou-t à kou, èl se mi à tranblé, mè à tranblé folman
kom une voual k'ajit le van. Sè bra, sè min¨, sè pyé¨
sekoué par une fors invinsibl palpitè, vibrè de
surso¨ présipité; é la konèsans lui revin bruskeman,
klèr é pouagnant.

Pui dè vizyon¨ ansyèn¨ pasèr devan sè yeu¨; sèt
promnad avèk lui dan le bato du pèr Lastique, ler kozri,
son amour nèsan, le batèm de la bark; pui èl remonta
plus louin jusk'à sèt nui bèrsé de rèv à son arivé o
Pepl¨. É mintnan! mintnan! O! sa vi étè kasé, tout
joua fini, tout atant inposibl; é l'épouvantabl avnir
plin de tortur, de traizon¨ é de dézèspouar¨ lui aparu.
Otan mourir, se serè fini tou de suit.

Mè une voua kriyè o louin:

-- S'è-t isi, vouala sè pa; vit, vit, par isi!

S'étè Julyin ki la chèrchè.

O! èl ne voulè pa le revouar. Dan l'abim, la, devan èl,
èl antandè mintnan un peti brui, le vag glisman de
la mèr sur lè roch¨.

Èl se drèsa, tout soulvé déja pour s'élansé é, jetan à la
vi l'adyeu dè dézèspéré, èl jémi le dèrnyé mo dè
mouran¨, le dèrnyé mo dè jene¨ solda¨ évantré dan lè
batay:

-- Maman!

Soudin, la pansé de petit mèr la travèrsa; èl la vi
sanglotan; èl vi son pèr à jenou¨ devan son kadavr noyé,
èl u-t an-n une segond tout la soufrans de ler dézèspouar.

Alor èl retonba molman dan la nèj; é èl ne se sova
plus kan Julyin-n é le pèr Simon, suivi de Marius ki tenè
une lantèrn, la sézir par lè bra pour la rejté-r an
aryèr, tan èl étè prè du bor.

Il¨ fir d'èl se k'il¨ voulur, kar èl ne pouvè plus
remué. Èl santi k'on l'anportè, pui k'on la mètè dan
un li, pui k'on la friksionè avèk dè linj¨ brulan¨; pui
tou s'éfasa, tout konèsans disparu.

Pui un kochmar -- étè-se un kochmar? -- l'obséda. Èl
étè kouché dan sa chanbr. Il fezè jour, mè èl ne
pouvè pa se levé. Pourkoua? Èl n'an savè ryin. Alor èl
antandi un peti brui sur le planché, une sort de gratman,
de frolman, é soudin une souri, une petit souri griz
pasè vivman sur son dra. Une otr osito la suivè, pui
une trouazyèm ki s'avansè vèr la pouatrine, de son tro vif é
menu. Jeanne n'avè pa per; mè èl voulu prandr la bèt é
lansa sa min, san y parvenir.

Alor d'otr souri, dis, vin, dè santèn, dè milyé¨
surjir de tous¨ lè koté¨. Èl¨ grinpè o kolone¨,
filè sur lè tapisri¨, kouvrè la kouch tou-t antyèr.
É byinto èl¨ pénétrèr sou lè kouvèrtur¨; Jeanne lè
santè glisé sur sa po, chatouyé sè janb¨, désandr é
monté le lon de son kor. Èl lè voyé venir du pyé du li
pour pénétré dedan kontr sa gorj; é èl se débatè, jetè
sè min¨-z an-n avan pou-r an sézir une é lè refèrmè toujour
vid.

Èl s'ègzaspérè, voulè fuir, kriyè, é il lui sanblè k'on
la tenè imobil, ke dè bra vigoureu l'anlasè é la
paralysaient; mè èl ne voyé pèrsone.

Èl n'avè pouin la nosion du tan. Sela du ètr lon, trè
lon.

Pui èl u un révèy la, mertri, dou sepandan. Èl se
santè fèbl. Èl ouvri lè yeu¨, é ne s'étona pa de vouar
petit mèr asiz dan sa chanbr avèk un gro om k'èl ne
konèsè pouin.

Kèl aj avè-èl? èl n'an savè ryin é se croyé tout
petit fiy. Èl n'avè, non plus, okun souvenir.

Le gro om di:

-- Tené, la konèsans revyin.

É petit mèr se mi à pleré. Alor le gro om repri:

-- Voyons, soyez kalm, madam la barone, je vou di ke j'an
répon mintnan. Mè ne lui parlé de ryin, de ryin. K'èl
dorm.

É il sanbla à Jeanne k'èl vivè ankor trè lontan
asoupi, repriz par un pezan somèy dè k'èl essayé de
pansé; é èl n'essayé pa non plus de se raplé koua ke se
soua, kom si, vagman, èl avè u per de la réalité
reparu an sa tèt.

Or, une foua, kom èl s'évèyè, èl apèrsu Julyin, sel
prè d'èl; é bruskeman, tou lui revin, kom si un rido
se fu levé ki kachè sa vi pasé.

Èl u o ker une douler oribl é voulu fuir ankor. Èl
rejta sè dra¨, sota par tèr é tonba, sè janb¨ ne la
pouvan plus porté.

Julyin s'élansa vèr èl; é èl se mi à urlé pour k'il ne
la toucha pouin. Èl se tordè, se roulè. La port s'ouvri.
Tant Lison akourè avèk la vev Dantu, pui le baron, pui
anfin petit mèr ariva souflan, épèrdu.

On la rekoucha; é osito èl fèrma lè yeu¨ sournouazman pour
ne pouin parlé é pour réfléchir à son èz.

Sa mèr é sa tant la souagnè, s'anprèsè,
l'intèrojè:

-- Nou-z antan-tu mintnan, Jeanne, ma petit Jeanne?

Èl fezè la sourd, ne répondè pa; é èl s'apèrsu trè
byin de la journé fini. La nui vin. La gard s'instala prè
d'èl, é la fezè bouar de tan-z an tan.

Èl buvè san ryin dir, mè èl ne dormè plus; èl
rèzonè pénibleman, chèrchan dè choz¨ ki lui échapè,
kom si èl avè u dè trou¨ dan sa mémouar, de grand¨
plas blanch¨ é vi-z ou lè-z évèneman¨ ne s'étè pouin
marké.

Peu à peu, aprè de lon¨ éfor¨, èl retrouva tous¨ lè fè¨.

É èl y réfléchi avèk une obstinasion fiks.

Petit mèr, tant Lison é le baron étè venu¨, donk èl
avè été trè malad. Mè Julyin? K'avè-t-il di? Sè paran¨
savè-t-il¨? É Rosalie? ou étè-èl? É pui ke fèr? Une
idé l'ilumina -- retourné avèk pèr é petit mèr, à Rouen,
kom otrefoua. Èl serè vev; vouala tou.

Alor èl atandi, ékoutan se k'on dizè otour d'èl,
konprenan for byin san le lèsé vouar, jouisan de se retour
de rèzon, pasyant é ruzé.

Le souar, anfin, èl se trouva sel avèk la barone é èl
apla, tou ba:

-- Petit mèr!

Sa propr voua l'étona, lui paru chanjé. La barone lui sézi
lè min¨:

-- Ma fiy, ma Jeanne chéri! ma fiy, tu me rekonè?

-- Oui, petit mèr, mè il ne fo pouin pleré; nou-z avon à
kozé lontan. Julyin t'a-t-il di pourkoua je me sui sové
dan la nèj?

-- Oui, ma mignone, tu a u une fyèvr trè danjreuz.

-- Se n'è pa sa, maman. J'é u la fyèvr aprè; mè t'a-t-il
di ki me l'a doné, sèt fyèvr, é pourkoua je me sui
sové?

-- Non, ma chéri.

-- S'è pars ke j'é trouvé Rosalie dan son li.

La barone kru k'èl délirè ankor, la karèsa.

-- Dor, ma mignone, kalm-toua, èsè de dormir.

Mè Jeanne, obstiné, repri:

-- J'é tout ma rèzon mintnan, petit maman, je ne di pa de
foli¨ kom j'é du an dir lè jour¨ dèrnyé¨. Je me santè
malad une nui, alor j'é été chèrché Julyin. Rosalie étè
kouché avèk lui. J'é pèrdu la tèt de chagrin é je me sui
sové dan la nèj pour me jeté à la falèz.

Mè la barone répétè:

-- Oui, ma mignone, tu a été byin malad.

-- Se n'è pa sa, maman, j'é trouvé Rosalie dan le li de
Julyin, é je ne veu plus rèsté avèk lui. Tu m'anmènera à
Rouen, kom otrefoua.

La barone, à ki le mèdesin avè rekomandé de ne kontraryé
Jeanne an ryin, répondi:

-- Oui, ma mignone.

Mè la malad s'inpasyanta:

-- Je voua byin ke tu ne me kroua pa. V chèrché peti pèr,
lui, il finira byin par me konprandr.

É petit mèr se leva difisilman, pri sè deu kane¨, sorti
an trènan sè pyé¨, pui revin aprè kèlk minut avèk le
baron ki la soutnè.

Il¨ s'asir devan le li é Jeanne osito komansa. Èl di
tou, dousman, d'une voua fèbl, avèk klarté: le karaktèr
bizar de Julyin, sè durté¨, son avaris, é anfin son
infidélité.

Kan èl u fini, le baron vi byin k'èl ne divagè pa,
mè il ne savè ke pansé, ke rézoudr é ke répondr.

Il lui pri la min, d'une fason tandr, kom otrefoua kan il
l'andormè avèk dè-z istouar¨.

-- Ékout, ma chéri, il fo ajir avèk prudans. Ne bruskon
ryin; tach de suporté ton mari jusk'o moman ou nou-z oron
pri une rézolusion... Tu me le promè?

Èl murmura:

-- Je veu byin, mè je ne rèstrè pa isi kan je serè
géri.

Pui, tou ba, èl ajouta:

-- Ou è Rosalie mintnan?

Le baron repri:

-- Tu ne la vèra plus.

Mè èl s'obstinè.

-- Ou è-t-èl? je veu savouar.

Alor il avoua k'èl n'avè pouin kité la mèzon; mè il
afirma k'èl alè partir.

An sortan de ché la malad, le baron tou chofé par la kolèr,
blésé dan son ker de pèr, ala trouvé Julyin, é,
bruskeman:

-- Mesyeu, je vyin vou demandé kont de votr konduit vis-
à-vis de ma fiy. Vou l'avé tronpé avèk votr sèrvant; sela
è doubleman indign.

Mè Julyin joua l'inosan, nya avèk pasion, jura, pri Dyeu à
témouin. Kèl prev avè-t-on d'ayer? È-se ke Jeanne
n'étè pa fol? ne venè-èl pa d'avouar une fyèvr
sérébral? ne s'étè-èl pa sové par la nèj, une nui, dan
un-n aksè de délir, o débu de sa maladi? É s'è justeman o
milyeu de sè-t aksè, alor k'èl kourè prèsk nu par la
mèzon, k'èl prétandè avouar vu sa bone dan le li de son
mari.

É il s'anportè; il menasa d'un prosè; il s'indignè avèk
véémans. É le baron, konfu, fi dè-z èkskuz, demanda pardon,
é tandi sa min loyale ke Julyin refuza de prandr.

Kan Jeanne konu la répons de son mari, èl ne se facha pouin
é répondi:

-- Il man, papa, mè nou finiron par le konvinkr.

É pandan deu jour¨ èl fu tasiturn, rekeyi, méditan.

Pui, le trouazyèm matin, èl voulu vouar Rosalie. Le baron
refuza de fèr monté la bone, déklara k'èl étè parti.
Jeanne ne séda pouin, répétan:

-- Alor k'on-n ay la chèrché ché èl.

É déja èl s'iritè kan le dokter antra. On lui di tou
pour k'il juja. Mè Jeanne soudin se mi à pleré, énèrvé
outr mezur, kriyan prèsk:

-- Je veu vouar Rosalie: je veu la vouar!

Alor le mèdesin lui pri la min, é, à voua bas:

-- Kalmé-vou, madam; tout émosion pourè devenir grav; kar
vou-z èt ansint.

Èl demera sézi, kom frapé d'un kou, é il lui sanbla
tou de suit ke kèlk choz remuiè-t an-n èl. Pui èl rèsta
silansyeuz, n'ékoutan pa mèm se k'on dizè, s'anfonsan-t an
sa pansé. Èl ne pu dormir de la nui, tenu an-n évèy par sèt
idé nouvèl é singulyèr k'un-n anfan vivè la, dan son
vantr; é trist, péné k'il fu le fis¨ de Julyin; inkyèt,
krègnan k'il ne resanbla à son pèr. O jour venu, èl fi
aplé le baron.

-- Peti pèr, ma rézolusion è byin priz; je veu tou savouar,
surtou mintnan; tu antan, je veu; é tu sè k'il ne fo
pa me kontraryé dan la situiasion ou je sui. Ékout byin. Tu
va alé chèrché M. le kuré. J'é bezouin de lui pour anpéché
Rosalie de mantir; pui, dè k'il sera venu, tu la fera monté
é tu rèstra la avèk petit mèr. Surtou vèy à se ke Julyin
n'é pa de soupson¨.

Une er plus tar, le prètr antrè, angrésé ankor,
souflan otan ke petit mèr. Il s'asi prè d'èl dan-z un
fotey, le vantr tonban antr sè janb¨ ouvèrt; é il
komansa par plèzanté, an pasan par abitud son mouchouar à
karo¨ sur son fron:

-- É byin, madam la barone, je kroua ke nou ne maigrissons
pa; m'è-t avi ke nou fezon la pèr.

Pui, se tournan vèr le li de la malad:

-- É! é! k'è-se k'on m'a di, ma jen dam, ke nou
oryon byinto un nouvo batèm? A! a! a! pa d'une bark
sèt foua.

É il ajouta d'un ton grav: «Se sera un défanser pour la
patri», pui, aprè une kourt réflèksion: «À mouin ke se ne soua
une bone mèr de famiy»; é, saluian la barone, «kom vou,
madam».

Mè la port du fon s'ouvri. Rosalie, épèrdu, larmoyant,
refuzè d'antré, kranponé à l'ankadreman, é pousé par le
baron. Inpasyanté, il la jeta d'une sekous dan la chanbr.
Alor èl se kouvri la fas de sè min¨ é rèsta debou,
sanglotan.

Jeanne, dè k'èl l'apèrsu, se drèsa bruskeman, s'asi,
plus pal ke sè dra¨; é son ker afolé soulvè de sè
batman¨ la mins chemiz kolé à sa po. Èl ne pouvè
parlé, rèspiran à pèn, sufoké. Anfin, èl prononsa d'une
voua koupé par l'émosion:

-- Je... je... n'orè pa... pa bezouin... de t'intèrojé.
Il... il me sufi de te vouar insi... de... de vouar ta... ta
ont devan moua.

Aprè une poz, kar le soufl lui mankè, èl repri:

-- Mè je veu tou savouar, tou... tou. J'é fè venir M. le
kuré pour ke se soua kom une konfésion, tu antan.

Imobil, Rosalie pousè prèsk dè kri¨ antr sè min¨
krispé.

Le baron, ke la kolèr gagnè, lui sézi lè bra, lè-z ékarta
vyolaman, é, la jetan à jenou¨ prè du li:

-- Parl donk... Répon.

Èl rèsta par tèr, dan la postur k'on prèt o Madlèn¨,
le bonè de travèr, le tabliyé sur le parkè, le vizaj voualé
de nouvo de sè min¨ redvenu libr¨.

Alor le kuré lui parla:

-- Alon, ma fiy, ékout se k'on te di, é répon. Nou ne
voulon pa te fèr de mal; mè on veu savouar se ki s'è
pasé.

Jeanne, panché o bor de sa kouch, la regardè. Èl di:

-- S'è byin vrai ke tu étè dan le li de Julyin kan je
vou-z é surpri.

Rosalie, à travèr sè min¨, jémi:

-- Oui, madam.

Alor, bruskeman, la barone se mi à pleré osi avèk un gro
brui de sufokasion; é sè sanglo¨ konvulsif¨-z akonpagnè
seu de Rosalie.

Jeanne, lè yeu¨ droua sur la bone, demanda:

-- Depui kan sela durè-t-il?

Rosalie balbusya:

-- Depui k'il è v'nu.

Jeanne ne konprenè pa.

-- Depui k'il è venu... Alor... depui... depui le
printan?

-- Oui, madam.

-- Depui k'il è-t antré dan sèt mèzon?

-- Oui, madam.

É Jeanne, kom oprésé de kèstyon¨, intèroja d'une voua
présipité:

-- Mè koman sela s'è-t-il fè? Koman te l'a-t-il demandé?
Koman t'a-t-il priz? K'è-se k'il t'a di? À kèl moman,
koman a-tu sédé? koman a-tu pu te doné à lui?

É Rosalie, ékartan sè min¨ sèt foua, sézi osi d'une
fyèvr de parlé, d'un bezouin de répondr:

-- J'sè ti mé? S'è le jour k'il a diné isi la premyèr foua,
k'il è v'nu m'trouvé dan ma chanbr. Il s'étè kaché dan
l'grenyé. J'é pa ozé kriyé pour pa fèr d'istouar. Il s'è
kouché avèk mé; j'savè pu s'ke j'fezè à çu moman-la; il a
fè s'k'il a voulu. J'é ryin di pars ke je le trouvè
janti!...

Alor Jeanne, pousan un kri:

-- Mè... ton... ton anfan... s'è-t à lui?...

Rosalie sanglota.

-- Oui, madam.

Pui tout deu se tur.

On n'antandè plus ke le brui dè larm¨ de Rosalie é de la
barone.

Jeanne, akablé, santi à son tour sè yeu¨ ruislan¨; é lè
gout¨ san brui koulèr sur sè jou.

L'anfan de sa bone avè le mèm pèr ke le syin! Sa kolèr
étè tonbé. Èl se santè mintnan tout pénétré d'un
dézèspouar morn, lan, profon, infini.

Èl repri anfin d'une voua chanjé, mouyé, d'une voua de
fam ki pler:

-- Kan nou som revnu¨ de... la-ba... du voyage... kan
è-se k'il a rekomansé?

La petit bone, tou-t à fè ékroulé par tèr, balbusya;

-- Le... le premyé souar, il è v'nu.

Chak parol tordè le ker de Jeanne. Insi, le premyé souar,
le souar du retour o Pepl¨, il l'avè kité pour sèt
fiy. Vouala pourkoua il la lèsè dormir sel!

Èl an savè asé, mintnan, èl ne voulè plus ryin
aprandr; èl kriya:

-- V-t'an, v-t'an!

É kom Rosalie ne boujè pouin, anéanti, Jeanne apla son
pèr:

-- Anmèn-la, anport-la.

Mè le kuré, ki n'avè ankor ryin di, juja le moman venu de
plasé un peti sèrmon.

-- S'è trè mal, se ke tu a fè la, ma fiy, trè mal; é le
bon Dyeu ne te pardonera pa de sito. Pans à l'anfèr ki
t'atan si tu ne gard pa dézormè une bone konduit.
Mintnan ke tu a un-n anfan, il fo ke tu te ranj. Madam la
barone fera san dout kèlk choz pour toua, é nou te
trouvron un mari...

Il orè lontan parlé, mè le baron, ayant de nouvo sézi
Rosalie par lè-z épol, la soulva, la trèna jusk'à la port,
é la jeta, kom un pakè, dan le koulouar.

Dè k'il fu revnu, plus pal ke sa fiy, le kuré repri la
parol:

-- Ke voulé-vou? èl¨ son tout kom sa dan le pays. S'è
une dézolasion, mè on n'y peu ryin, é il fo byin un peu
d'induljans pour lè fèblès¨ de la natur. Èl¨ ne se mari
jamè san-z ètr ansint¨, jamè, madam.

É il ajouta souryan:

-- On dirè une koutum lokal.

Pui, d'un ton indigné:

Jusk'o-z anfan¨ ki s'an mèl! N'é-je pa trouvé l'an
dèrnyé, dan le simetyèr, deu peti¨ du katéchizm, le garson
é la fiy! J'é prèvnu lè paran¨! Savé-vou se k'il¨ m'on
répondu? «K'voulé-vou, mesyeu l'kuré, s'è pa nou ki ler
avon apri sè salté¨-la, j'y pouvon ryin.» Vouala, mesyeu,
votr bone a fè kom lè-z otr.

Mè le baron, ki tranblè d'énèrveman, l'intèronpi:

-- Èl? ke m'inport! mè s'è Julyin ki m'indign. S'è
infam se k'il a fè la, é je vè anmné ma fiy.

É il marchè, s'animan toujour, ègzaspéré:

-- S'è-t infam d'avouar insi trai ma fiy, infam! S'è-t un
geu, sè-t om, une kanay, un mizérabl; é je le lui dirè,
je le souffletterai, je le turè sou ma kane!

Mè le prètr, ki apsorbè lantman une priz de taba à koté
de la barone an larm¨, é ki chèrchè à akonplir son
ministèr d'apèzman, repri:

-- Voyons, mesyeu le baron, antr nou, il a fè kom tou le
mond. An konèsé-vou bokou, dè mari¨ ki soua fidèl¨?

É il ajouta avèk une bonomi malisyeuz:

-- Tené, je pari ke vou-mèm, vou-z avé fè vo fars.
Voyons, la min sur la konsyans, è-se vrai?

Le baron s'étè arété, sézi, an fas du prètr ki kontinuia:

-- É! oui, vou-z avé fè kom lè-z otr. Ki sè mèm si vou
n'avé jamè taté d'une petit bobone kom sèl-la. Je vou
di ke tou le mond an fè otan. Votr fam n'an-n a pa été
mouin ereuz ni mouin èmé, n'è-se pa?

Le baron ne remuiè plus, boulvèrsé.

S'étè vrai, parbleu, k'il an-n avè fè otan, é souvan
ankor, tout lè foua k'il avè pu; é il n'avè pa rèspèkté
non plus le toua konjugal; é, kan èl¨-z étè joli¨, il
n'avè jamè ézité devan lè sèrvant¨ de sa fam! Étè-t-il
pour sela un mizérabl? Pourkoua jujè-t-il si sévèrman la
konduit de Julyin-n alor k'il n'avè jamè mèm sonjé ke la
syèn pu ètr koupabl?

É la barone, tou-t ésouflé ankor de sanglo¨, u sur lè
lèvr¨ une onbr de sourir o souvenir dè fredèn¨ de son mari,
kar èl étè de sèt ras santimantal, vit atandri, é
byinvèyant, pour ki lè-z avantur d'amour fon parti de
l'ègzistans.

Jeanne, afésé, lè yeu¨-z ouvèr devan èl, alonjé sur le
do é lè bra inèrt¨, sonjè douloureuzman. Une parol de
Rosalie lui étè revnu ki lui blèsè l'am, é pénétrè
kom une vriy an son ker: «Moua, j'é ryin di pars ke je le
trouvè janti.»

Èl osi l'avè trouvé janti; é s'è-t unikman pour sela
k'èl s'étè doné, lyé pour la vi, k'èl avè renonsé à
tout otr èspérans, à tous¨ lè projè¨ antrevu, à tou
l'inkonu de demin. Èl étè tonbé dan se maryaj, dan se
trou san bor¨ pour remonté dan sèt mizèr, dan sèt
tristès, dan se dézèspouar, pars ke, kom Rosalie, èl
l'avè trouvé janti!

La port s'ouvri d'une pousé furyeuz. Julyin paru, l'èr
féros. Il avè apèrsu, dan l'èskalyé, Rosalie jémisan-t é il
venè savouar, konprenan k'on tramè kèlk choz, ke la
bone avè parlé san dout. La vu du prètr le kloua sur plas.

Il demanda d'une voua tranblant, mè kalm:

-- Koua? k'y a-t-il?

Le baron, si vyol tou-t à l'er, n'ozè ryin dir, krègnan
l'arguman du kuré é son propr ègzanpl invoké par son jandr.
Petit mèr larmoyé plus for; mè Jeanne s'étè soulvé sur
sè min¨, é èl regardè, altant, selui ki la fezè si
kruèlman soufrir. Èl balbusya:

-- Il y a ke nou n'ignoron plus ryin, ke nou savon¨ tout
vo-z infami¨ depui... depui le jour ou vou-z èt antré dan
sèt mèzon... il y a ke l'anfan de sèt bone è-t à vou
kom... kom... le myin... il¨ seron frèr¨...

É, une surabondans de douler lui étan venu à sèt pansé,
èl s'afèsa dan sè dra¨ é plera frénétikman.

Il rèstè béan, ne sachan ke dir ni ke fèr. Le kuré
intèrvin ankor.

-- Voyons, voyons, ne nou chagrinons pa tan ke sa, ma jen
dam, soyez rèzonabl.

Il se leva, s'aprocha du li é poza sa min tyèd sur le fron
de sèt dézèspéré. Se sinpl kontakt l'amoli étranjman; èl
se santi osito alangi, kom si sèt fort min de rustr,
abitué o jèst¨ ki apsolv, o karès rékonfortant¨,
lui u aporté dan son touché un-n apèzman mystérieu.

Le bonom, demeré debou, repri:

-- Madam, il fo toujour pardoné. Vouala un gran maler ki
vou-z ariv; mè Dyeu, dan sa mizérikord, l'a konpansé par un
gran boner, puisk vou-z alé ètr mèr. Sè-t anfan sera votr
konsolasion. S'è-t an son non ke je vou-z inplor, ke je vou
adjur de pardoné l'èrer de M. Julyin. Se sera un lyin nouvo
antr vou, un gaj de sa fidélité futur. Pouvé-vou rèsté
séparé de ker de selui don vou porté l'evr dan votr
flan?

Èl ne répondè pouin, broyée, andolori, épuizé mintnan,
san fors mèm pour la kolèr é la rankune. Sè nèr¨ lui
sanblè laché, koupé dousman, èl ne vivè plus k'à
pèn.

La barone, pour ki tou resantiman sanblè inposibl, é
don l'am étè inkapabl d'un-n éfor prolonjé, murmura:

-- Voyons, Jeanne.

Alor le prètr pri la min du jen om é, l'atiran prè du
li, la poza dan la min de sa fam. Il aplika desu une
petit tap kom pour lè-z unir d'une fason définitiv; é,
kitan son ton prècher é profèsionèl, il di, d'un-n èr
kontan:

-- Alon, s'è fè: croyez-moua, sa vo myeu.

Pui, lè deu min¨ raproché un moman se séparèr osito.
Julyin, n'ozan anbrasé Jeanne, bèza sa bèl-mèr o fron,
pivota sur sè talon¨, pri le bra du baron ki se lèsa fèr,
ereu o fon ke la choz se fu aranjé insi; é il¨
sortir ansanbl pour fumé un sigar.

Alor la malad, anéanti, s'asoupi pandan ke le prètr é
petit mèr kozè dousman à voua bas.

L'abé parlè, èksplikan, dévlopan sè-z idé¨; é la barone
konsantè toujour d'un sign de tèt. Il di anfin, pour
konklur:

-- Donk, s'è-t antandu, vou doné à sèt fiy la fèrm de
Barville, é je me charj de lui trouvé un mari, un brav garson
ranjé. O! avèk un byin de vin mil fran¨, nou ne mankron
pa d'amater¨. Nou n'oron ke l'anbara du choua.

É la barone souryè mintnan, ereuz, avèk deu larm¨
rèsté-z an rout sur sè jou, mè don la tréné umid étè
déja séché.

Èl insistè:

-- S'è-t antandu, Barville vo, o ba mo, vin mil fran¨;
mè on plasra le byin sur la tèt de l'anfan; lè paran¨-z an
oron la jouisans pandan ler vi.

É le kuré se leva, sèra la min de petit mèr:

-- Ne vou déranjé pouin, madam la barone, ne vou déranjé
pouin; je sè se ke vo un pa.

Kom il sortè, il rankontra tant Lison ki venè vouar sa
malad. Èl ne s'apèrsu de ryin; on ne lui di ryin é èl ne
su ryin, kom toujour.




-- Viii --


Rosalie avè kité la mèzon é Jeanne akonplisè la péryod
de sa grosès douloureuz. Èl ne se santè o ker okun
plézir à se savouar mèr, tro de chagrin¨ l'avè akablé.
Èl atandè son anfan san kuryozité, kourbé ankor sou dè
apréansion¨ de maler¨ indéfini¨.

Le printan étè venu tou dousman. Lè-z arbr¨ nu¨
frémisè sou la briz ankor frèch, mè dan l'èrb
umid dè fosé¨, ou pourisè lè fey¨ de l'oton, lè
primvèr¨ jone¨ komansè à se montré. De tout la plèn,
dè kour de fèrm, dè chan¨ détranpé, s'èlvè une santer
d'umidité, kom un gou de fèrmantasion. É une foul de petit¨
pouint vèrt¨ sortè de la tèr brune é luizè o rayons
du solèy.

Une gros fam, bati an forterès, ranplasè Rosalie é
soutnè la barone dan sè promnad¨ monoton¨ tou le lon de
son alé, ou la tras de son pyé plus lour rèstè san sès
umid é boueuz.

Peti pèr donè le bra à Jeanne, alourdi mintnan é
toujour soufrant; é tant Lison, inkyèt, aféré de
l'évèneman prochin, lui tenè la min de l'otr koté, tout
troublé de se mystère k'èl ne devè jamè konètr.

Il¨-z alè tous¨-z insi san gèr parlé, pandan dè-z er¨,
tandis ke Julyin parkourè le pays à cheval, se gou nouvo
l'ayant anvai subitman.

Ryin ne vin plus troublé ler vi morn. Le baron, sa fam é
le vikont fir une vizit o Fourville ke Julyin sanblè
déja konètr bokou, san k'on s'èksplika o just koman.
Une otr vizit de sérémoni fu-t échanjé avèk lè Briseville,
toujour kaché-z an ler manouar dorman.

Un-n aprè-midi, vèr katr¨ er¨, kom deu kavalyé¨, l'om
é la fam, antrè o tro dan la kour présédan le chato,
Julyin, trè animé, pénétra dan la chanbr de Jeanne.

-- Vit, vit, dèsan. Vouasi lè Fourville. Il¨ vyè-t an
vouazin¨, tou sinpleman, sachan ton éta. Di ke je sui sorti,
mè ke je vè rantré. Je fè un bou de toualèt.

Jeanne, étoné, dèsandi. Une jen fam pal, joli, avèk une
figur douloureuz, dè yeu¨-z ègzalté, é dè cheveu¨ d'un blon
mat kom s'il¨ n'avè jamè été karésé d'un rayon de
solèy, prézanta trankilman son mari, une sort de jéan, de
krok-mitèn à grand¨ moustach¨ rous¨. Pui èl ajouta:

-- Nou-z avon u pluzyer foua l'okazyon de rankontré
M. de Lamare. Nou savon¨ par lui konbyin vou-z èt soufrant; é
nou n'avon pa voulu tardé davantaj à venir vou voua-r an
vouazin¨, san sérémoni du tou. Vou le voyez, d'ayer, nou
so-z à cheval. J'é u, an-n outr, l'otr jour, le plézir de
resevouar la vizit de Madam votr mèr é du baron.

Èl parlè avèk une èzans infini, familyèr é distingé.
Jeanne fu séduit é l'adora tou de suit. «Vouasi une ami»,
pansa-t-èl.

Le kont de Fourville, o kontrèr, sanblè un-n ours antré dan
un salon. Kan il fu-t asi, il poza son chapo sur la chèz
vouazine, ézita kèlk tan sur se k'il ferè de sè min¨,
lè-z appuya sur sè jenou¨, sur lè bra de son fotey, pui
anfin krouaza lè doua¨ kom pour une priyèr.

Tou-t à kou, Julyin-n antra. Jeanne stupéfèt ne le rekonèsè
plus. Il s'étè razé. Il étè bo, élégan é séduizan kom
o jour¨ de ler¨ fiyansay¨. Il sèra la pat velu du kont
ki sanbla révéyé par sa venu, é bèza la min de la kontès
don la jou d'ivouar rozi un peu, é don lè popyèr¨ ur
un trésayman.

Il parla. Il fu-t èmabl kom otrefoua. Sè larj¨ yeu¨, mirouar¨
d'amour, étè redvenu karésan¨; é sè cheveu¨, tou-t à
l'er tèrn¨-z é dur¨, avè repri soudin, sou la bros é
l'uil parfumé, ler¨ mol¨-z é luizant¨-z ondulasion¨.

O moman ou lè Fourville repartè, la kontès se tourna vèr
lui:

-- Voulé-vou, mon chèr vikont, fèr jeudi une promnad à
cheval?

Pui, pandan k'il s'inklinè-t an murmuran: «Mè sèrtèneman,
madam», èl pri la min de Jeanne é, d'une voua tandr é
pénétrant, avèk un sourir afèktuieu:

-- O! kan vou sré géri, nou galoperons tous¨ lè troua par
le pays. Se sera délisyeu; voulé-vou?

D'un jèst ézé èl releva la keu de son amazone; pui èl fu
an sèl avèk une léjèrté d'ouazo, tandis ke son mari, aprè
avouar gochman salué, anfourchè sa grand bèt normand,
d'aplon la-desu kom un santor.

Kan il¨-z ur disparu o tournan de la baryèr, Julyin, ki
sanblè anchanté, s'ékriya:

-- Kèl charmant¨ jan¨! Vouala une konèsans ki nou sera
util.

Jeanne, kontant osi san savouar pourkoua, répondi:

-- La petit kontès è ravisant, je sans ke je l'èmerè;
mè le mari a l'èr d'une brut. Ou lè-z a-tu donk konu¨?

Il se frotè géman lè min¨:

-- Je lè-z é rankontré par azar ché lè Briseville. Le mari
sanbl un peu rud. S'è-t un chaser anrajé, mè un vrai nobl,
selui-la.

É le diné fu prèsk joyeu¨, kom si un boner kaché étè
antré dan la mèzon.

É ryin de nouvo n'ariva plus jusk'o dèrnyé¨ jour¨ de
juiyè.

Un mardi souar, kom il¨-z étè asi sou le platane, otour
d'une tabl de boua ki portè deu peti¨ vèr¨ é un karafon
d'o-de-vi, Jeanne soudin pousa une sort de kri, é, devenan
trè pal, porta lè deu min¨ à son flan. Une douler rapid,
égu, l'avè bruskeman parkouru, pui s'étè étint
osito.

Mè, o bou de dis minut, une otr douler la travèrsa ki
fu plus long, byin ke mouin viv. Èl u gran-pèn à
rantré, prèsk porté par son pèr é son mari. Le kour trajè
du platane à sa chanbr lui paru intèrminabl; é èl jègnè
involontèrman, demandan à s'asouar, à s'arété, akablé par
une sansasion intolérabl de pezanter dan le vantr.

Èl n'étè pa à tèrm, l'anfantman n'étan prévu ke pour
sèptanbr; mè, kom on krègnè un-n aksidan, une karyol fu
atlé, é le pèr Simon parti o galo pour chèrché le
mèdesin.

Il ariva vèr minui é, du premyé kou d'ey, rekonu lè
symptômes d'un-n akouchman prématuré.

Dan le li lè soufrans¨ s'étè un peu apézé, mè une
angouas afreuz étrègnè Jeanne, une défayans dézèspéré de
tou son ètr, kèlk choz kom le présantiman, le touché
mystérieu de la mor. Il è de sè moman¨ ou èl nou-z éfler
de si prè ke son soufl nou glas le ker.

La chanbr étè plèn de mond. Petit mèr sufokè,
afésé dan-z un fotey. Le baron, don lè min¨ tranblè,
kourè de tous¨ koté¨, aportè dè-z objè¨, konsultè le
mèdesin, pèrdè la tèt. Julyin marchè de lon-g an larj, la
mine aféré, mè l'èspri kalm; é la vev Dantu se tenè
debou o pyé¨ du li avèk un vizaj de sirkonstans, un vizaj
de fam d'èkspéryans ke ryin n'étone. Gard-malad, saj-fam
é vèyeuz dè mor, resevan seu ki vyèn, rekeyan
ler premyé kri, lavan de la premyèr o ler chèr nouvèl,
la roulan dan le premyé linj, pui ékoutan avèk la mèm
kyétud la dèrnyèr parol, le dèrnyé ral, le dèrnyé frison
de seu ki part, fezan osi ler dèrnyèr toualèt,
éponjan avèk du vinègr ler kor uzé, l'anvlopan du
dèrnyé dra, èl s'étè fè une indiférans inébranlabl à
tous¨ lè-z aksidan¨ de la nèsans ou de la mor.

La kuizinyèr, Ludivine, é tant Lison rèstè diskrètman
kaché kontr la port du vèstibul.

É la malad, de tan-z an tan, pousè une fèbl plint.

Pandan deu-z er¨, on pu krouar ke l'évèneman se ferè
lontan atandr; mè vèr le pouin du jour, lè douler¨
reprir tou-t à kou, avèk vyolans, é devinr byinto
épouvantabl¨.

É Jeanne, don lè kri¨ involontèr¨ jayisè antr sè
dan¨ séré, pansè san sès à Rosalie ki n'avè pouin
soufèr, ki n'avè prèsk pa jémi, don l'anfan, l'anfan
batar, étè sorti san pèn é san tortur.

Dan son am mizérabl é troublé, èl fezè antr èl¨ une
konparèzon insésant; é èl modisè Dyeu, k'èl avè kru
just otrefoua; èl s'indignè dè préférans¨ koupabl¨ du
dèstin, é dè kriminèl¨ mansonj¨ de seu ki prèch la
drouatur é le byin.

Parfoua, la kriz devenè tèlman vyolant ke tout idé
s'étègnè-t an-n èl. Èl n'avè plus de fors, de vi, de
konèsans ke pour soufrir.

Dan lè minut d'apèzman, èl ne pouvè détaché son ey
de Julyin; é une otr douler, une douler de l'am l'étrègnè
an se raplan se jour ou sa bone étè tonbé o pyé¨ de se
mèm li avèk son anfan antr lè janb¨, le frèr du peti ètr
ki lui déchirè si kruèlman lè-z antray¨. Èl retrouvè
avèk une mémouar san-z onbr lè jèst¨, lè regar¨, lè parol¨
de son mari, devan sèt fiy étandu; é mintnan èl lizè
an lui, kom si sè pansé us été ékrit¨ dan sè
mouvman¨, èl lizè le mèm annui, la mèm indiférans ke
pour l'otr, le mèm insouci d'om égoist, ke la patèrnité
irit.

Mè une konvulsion effroyable la sézi, un spasm si kruèl
k'èl se di: «Je vè mourir, je mer!» Alor une révolt
furyeuz, un bezouin de modir anpli son am, é une èn
ègzaspéré kontr sè-t om ki l'avè pèrdu, é kontr l'anfan
inkonu ki la tuiè.

Èl se tandi dan-z un-n éfor suprèm pour rejté d'èl se
fardo. Il lui sanbla soudin ke tou son vantr se vidè
bruskeman; é sa soufrans s'apèza.

La gard é le mèdesin étè panché sur èl, la manyè. Il¨
anlvèr kèlk choz; é byinto se brui étoufé k'èl
avè antandu déja la fi trésayir; pui se peti kri
douloureu, se myolman frèl d'anfan nouvo-né lui antra dan
l'am, dan le ker, dan tou son povr kor épuizé; é èl
voulu, d'un jèst inkonsyan, tandr lè bra.

Se fu-t an-n èl une travèrsé de joua, un-n élan vèr un boner
nouvo, ki venè d'éklor. Èl se trouvè, an-n une segond,
délivré, apézé, ereuz, ereuz kom èl ne l'avè jamè
été. Son ker é sa chèr se ranimè, èl se santè mèr!

Èl voulu konètr son anfan! Il n'avè pa de cheveu¨, pa
d'ongl¨, étan venu tro to, mè lorsk'èl vi remué sèt
larv, k'èl la vi ouvrir la bouch, pousé dè vajisman¨,
k'èl toucha sè-t avorton, fripé, grimasan, vivan, èl fu
inondé d'une joua irézistibl, èl konpri k'èl étè
sové, garanti kontr tou dézèspouar, k'èl tenè la de koua
èmé à ne savouar plus fèr otr choz.

Dè lor èl n'u plus k'une pansé: son anfan. Èl devin
subitman une mèr fanatik, d'otan plu-z ègzalté k'èl avè
été plus désu dan son amour, plus tronpé dan sè-z èspérans¨.
Il lui falè toujour le bèrso prè de son li, pui, kan
èl pu se levé, èl rèsta dè journé¨ antyèr¨-z asiz kontr
la fenètr, oprè de la kouch léjèr k'èl balansè.

Èl fu jalouz de la nouris, é kan le peti ètr asouafé
tandè lè bra vèr le gro sin o vèn¨ bleatr¨, é
prenè antr sè lèvr¨ goulu¨ le bouton de chèr brune é
plisé, èl regardè, pali, tranblant, la fort é kalm
paysanne, avèk un dézir de lui araché son fis¨, é de frapé,
de déchiré de l'ongl sèt pouatrine k'il buvè avidman.

Pui èl voulu brodé èl-mèm, pour le paré, dè toualèt¨
fine¨, d'une élégans konpliké. Il fu-t anvlopé dan-z une brum
de dantèl¨, é kouafé de bonè¨ magnifik¨. Èl ne parlè
plus ke de sela, koupè lè konvèrsasion¨, pour fèr admiré un
lanj, une bavèt ou kèlk ruban supéryerman ouvrajé, é,
n'ékoutan ryin de se ki se dizè otour d'èl, èl
s'èkstazyè sur dè bou¨ de linj k'èl tournè lontan é
retournè dan sa min levé pour myeu vouar; pui soudin èl
demandè:

-- Croyez-vou k'il sera bo avèk sa?

Le baron é petit mèr souryè de sèt tandrès frénétik,
mè Julyin, troublé dan sè-z abitud¨, diminué dan son
inportans dominatris par la venu de se tyran braya-t é tou-
puisan, jalou inkonsyaman de se morso d'om ki lui
volè sa plas dan la mèzon, répétè san sès, inpasyan é
kolèr:

-- È-t-èl asomant avèk son myoch!

Èl fu byinto tèlman obsédé par sè-t amour k'èl pasè
lè nui¨ asiz oprè du bèrso à regardé dormir le peti.
Kom èl s'épuizè dan sèt kontanplasion pasioné é
maladiv, k'èl ne prenè plu-z okun repo, k'èl
s'afèblisè, mègrisè é tousè, le mèdesin ordona de la
séparé de son fis¨.

Èl se facha, plera, inplora; mè on rèsta sour à sè priyèr¨.
Il fu plasé chak souar oprè de sa nouris; é chak nui la
mèr se levè, nu-pyé¨, é alè kolé son orèy o trou de
la sérur pour ékouté s'il dormè pézibleman, s'il ne se
révèyè pa, s'il n'avè bezouin de ryin.

Èl fu trouvé la, une foua, par Julyin ki rantrè tar, ayant
diné ché lè Fourville; é on l'anfèrma dézormè à klé dan sa
chanbr pour la kontrindr à se mètr o li.

Le batèm u lyeu vèr la fin d'ou. Le baron fu parin, é
tant Lison marèn. L'anfan resu lè non¨ de Pyèr-Simon-
Paul; Paul pour lè-z apélasion¨ kourant¨.

Dan lè premyé¨ jour¨ de sèptanbr, tant Lison reparti san
brui; é son apsans demera osi inapèrsu ke sa prézans.

Un souar, aprè le diné, le kuré paru. Il sanblè anbarasé,
kom s'il u porté un mystère an lui, é, aprè une suit de
propo inutil¨, il priya la barone é son mari de lui akordé
kèl-z instan¨ d'antretyin partikulyé.

Il¨ partir tous¨ troua, d'un pa lan, jusk'o bou de la
grand alé, kozan avèk vivasité, tandis ke Julyin, rèsté sel
avèk Jeanne, s'étonè, s'inkyétè, s'iritè de se sekrè.

Il voulu akonpagné le prètr ki prenè konjé é il¨
disparur ansanbl, alan vèr l'égliz ki sonè l'anjélus.

Il fezè frè, prèsk froua, on rantra byinto dan le salon.
Tou le mond somèyè un peu kan Julyin revin bruskeman,
rouj, avèk un-n èr indigné.

De la port, san sonjé ke Jeanne étè la, il kriya vèr sè
bo¨-paran¨:

-- Vou-z èt donk fou, non de Dyeu! d'alé flanké vin mil
fran¨ à sèt fiy!

Pèrsone ne répondi tan la surpriz fu grand. Il repri,
beuglan de kolèr:

-- On n'è pa bèt à se pouin-la; vou voulé donk ne pa nou
lèsé un sou!

Alor le baron, ki reprenè kontnans, tanta de l'arété:

-- Tèzé-vou! Sonjé ke vou parlé devan votr fam.

Mè il trépignè d'ègzaspérasion:

-- Je m'an fich un peu, par ègzanpl; èl sè byin se k'il an
è d'ayer. S'è-t un vol à son préjudis.

Jeanne, sézi, regardè san konprandr. Èl balbusya:

-- K'è-se k'il y a donk?

Alor Julyin se tourna vèr èl, la pri à témouin, kom une
asosyé frustré osi dan-z un bénéfis èspéré. Il lui rakonta
bruskeman le konplo pour maryé Rosalie, le don de la tèr de
Barville ki valè o mouin vin mil fran¨. Il répétè:

-- Mè tè paran¨ son fou, ma chèr, fou à lyé! vin mil
fran¨! vin mil fran¨! mè il¨-z on pèrdu ta tèt! vin
mil fran¨ pour un batar!

Jeanne ékoutè, san-z émosion é san kolèr, s'étonan èl-mèm
de son kalm, indiférant mintnan à tou se ki n'étè pa
son anfan.

Le baron sufokè, ne trouvè ryin à répondr. Il fini par
éklaté, tapan du pyé, kriyan:

-- Sonjé à se ke vou dit¨, s'è révoltan à la fin. À ki la
fot s'il a falu doté sèt fiy mèr? À ki sè-t anfan? vou
oryé voulu l'abandoné mintnan!

Julyin, étoné de la vyolans du baron, le konsidérè fikseman.
Il repri d'un ton plus pozé:

-- Mè kinz san fran¨ sufizè byin. Èl¨-z an-n on tout,
dè-z anfan¨, avan de se maryé. Ke se soua-t à l'un-n ou à l'otr,
sa n'y chanj ryin, par ègzanpl. O lyeu k'an donan une de vo
fèrm d'une valer de vin mil fran¨, outr le préjudis ke
vou nou porté, s'è dir à tou le mond se ki è-t arivé;
vou-z oryé du, o mouin, sonjé à notr non é à notr situiasion.

É il parlè d'une voua sévèr, an-n om for de son droua é de
la lojik de son rèzoneman. Le baron, troublé par sèt
argumantasion inatandu, rèstè béan devan lui. Alor Julyin,
santan son avantaj, poza sè konkluzyon¨:

-- Ereuzman ke ryin n'è fè ankor; je konè le garson
ki la pran-t an maryaj, s'è-t un brav om, é avèk lui tou
poura s'aranjé. Je m'an charj.

É il sorti sur-le-chan, krègnan san dout de kontinué la
diskusion, ereu du silans de tous¨, k'il prenè pour un
akyèsman.

Dè k'il u disparu, le baron s'ékriya, outré de surpriz é
frémisan:

-- O! s'è tro for, s'è tro for!

Mè Jeanne, levan lè yeu¨ sur la figur éfaré de son pèr, se
mi bruskeman à rir, de son rir klèr d'otrefoua, kan èl
asistè à kèlk drolri.

Èl répétè:

-- Pèr, pèr, a-tu antandu kom il prononsè: vin mil
fran¨?

É petit mèr, ché ki la gété étè osi pront ke lè
larm¨, o souvenir de la tèt furyeuz de son jandr, é de sè
èksklamasion¨ indigné, é de son refu vééman de lèsé doné
à la fiy, séduit par lui, de l'arjan ki n'étè pa à lui,
ereuz osi de la bone umer de Jeanne, fu sekoué par son
rir pousif, ki lui anplisè lè yeu¨ de pler¨. Alor, le
baron parti à son tour, gagné par la kontajyon; é tous¨ troua,
kom o bon¨ jour¨ pasé, s'amuzè à s'an randr malad¨.

Kan il¨ fu-t un peu kalmé, Jeanne s'étona:

-- S'è kuryeu, sa ne me fè plus ryin. Je le regard kom un
étranjé mintnan. Je ne pui pa krouar ke je soua sa fam.
Vou voyez, je m'amuz de sè... de sè... de sè-z indélikatès¨.

É, san byin savouar pourkoua, il¨ s'anbrasèr, ankor
souryan¨-z é atandri.

Mè deu jour¨ plus tar, aprè le déjené, alor ke Julyin
partè à cheval, un gran ga de vin-deu-z à vin-sin-q an¨,
vétu d'une blouz bleu tout nev, o pli¨ rèd¨, o manch¨
baloné, boutoné o pouagnè¨, franchi sournouazman la
baryèr, kom s'il u été anbuské la depui le matin, se
glisa le lon du fosé dè Kouyar, kontourna le chato é
s'aprocha, à pa suspè¨, du baron é dè deu fam¨, asi
toujour sou le platane.

Il avè oté sa kaskèt an lè-z apèrsevan, é il s'avansè-t an
saluian, avèk dè mine anbarasé.

Dè k'il fu-t asé prè pour se fèr antandr, il bredouya:

-- Votr sèrviter, mesyeu le baron, madam é la konpagni.

Pui, kom on ne lui parlè pa, il anonsa:

-- S'è moua ke je sui Déziré Lecoq.

Se non ne révélan ryin, le baron demanda:

-- Ke voulé-vou?

Alor le ga se troubla tou-t à fè devan la nésésité
d'èkspliké son ka. Il balbusya an bèsan é-t an relevan lè
yeu¨ kou sur kou, de sa kaskèt k'il tenè o min¨ o
somè du toua du chato: «S'è m'sieu l'kuré ki m'a touché
deu mo¨ o sujè de s't'afèr...» pui il se tu, par krint
d'an tro laché é de konpromètr sè-z intérè¨.

Le baron, san konprandr, repri:

-- Kèl afèr? Je ne sè pa, moua.

L'otr alor, bèsan la voua, se désida:

-- S't'afèr de vot'bone... la Rosalie...

Jeanne, ayant deviné, se leva é s'élouagna avèk son anfan dan
lè bra. É le baron prononsa: «Approchez-vou», pui il montra
la chèz ke sa fiy venè de kité.

Le paysan s'asi osito-t an murmuran:

-- Vou-z èt byin onèt.

Pui il atandi kom s'il n'avè plus ryin à dir. O bou d'un
asé lon silans il se désida anfin, é, levan son regar vèr
le syèl bleu:

-- An v'la du biau tan pour la sèzon. S'è la tèr, ki n'an
profit pour s' k'y'a déja d'semé.

É il se tu de nouvo.

Le baron s'inpasyantè; il ataka bruskeman la kèstyon, d'un
ton sék:

-- Alor, s'è vou ki épouzé Rosalie?

L'om osito devin inkyè, troublé dan sè-z abitud¨ de
kotèl normand. Il réplika d'une voua plus viv, mi-z an
défyans:

-- S'è selon, p't'ètr ke oui, p't'ètr ke non, s'è selon.

Mè le baron s'iritè de sè tèrjivèrsasion¨:

-- Sakrebleu! répondé franchman: è-se pour sa ke vou vené,
oui ou non? La prené-vou, oui ou non?

L'om, pèrplèks, ne regardè plus ke sè pyé¨:

-- Si s'è s'ke di m'sieu l'kuré, j'la pran; mè si s'è
s'ke di m'sieu Julyin, j'la pran pouin.

-- K'è-se ke vou-z a di M. Julyin?

-- M'sieu Julyin, i m'a di k'j'orè kinz san fran¨; é
m'sieu l'kuré i m'a di ke j'n'orè vin mil; j'veu bin
pour vin mil, mè j'veu pouin pour kinz san.

Alor la barone, ki rèstè anfonsé an son fotey, devan
l'atitud anksyeuz du rustr, se mi à rir par petit¨
sekous¨. Le paysan la regarda de kouin, d'un-n ey mékontan, ne
konprenan pa sèt gété, é il atandi.

Le baron, ke se marchandaj jènè, y koupa kour.

-- J'é di à M. le kuré ke vou-z oryé la fèrm de Barville,
votr vi duran, pour revenir ansuit à l'anfan. Èl vo vin
mil fran¨. Je n'é k'une parol. È-se fè, oui ou non?

L'om souri d'un-n èr unbl é satisfè, é devenu soudin
lokas:

-- O! pour lor, je n'di pa non. N'y avè k'sa ki
m'opozè. Kan m'sieu l'kuré m'na parlé, j'voulè bin tou
d'suit, pardi, é pi j'étè bin èz d'satisfèr m'sieu
l'baron, ki me r'vodra sa, je m'le dizè. S'è-t-i pa vrai,
kan on s'oblij, antr jan¨, on se r'trouv toujour plus tar;
é on se r'vo sa. Mè m'sieu Julyin m'a v'nu trouvé; é
s'n'étè pu k'kinz san. J'mè di: «Fo savouar», é j'sui
v'nu. S'è pa pour dir, j'avè konfyans, mè j'voulè
savouar. I n'è k'lè bon¨ kont ki fon lè bon¨ ami¨, pa
vrai, m'sieu l'baron...

Il falu l'arété; le baron demanda:

-- Kan voulé-vou konklur le maryaj?

Alor l'om redvin bruskeman timid, plin d'anbara. Il
fini par dir, an-n ézitan:

-- J'frons-ti pouin d'abor un p'tit papyé?

Le baron, sèt foua, se facha:

-- Mè non d'un chyin! puisk vou-z oré le kontra de maryaj.
S'è la le mèyer dè papyé¨.

Le paysan s'obstinè:

-- An-n atandan, j'pouryon bin-n an fèr un bou tou d'mèm, sa
nui toujour pa.

Le baron se leva pou-r an finir:

-- Répondé oui ou non, é tou de suit. Si vou ne voulé plus,
dit¨-le, j'é un-n otr prétandan.

Alor la per du konkuran afola le Norman ruzé. Il se désida,
tandi la min kom aprè l'acha d'une vach:

-- Topé-la, m'sieu l'baron, s'è fè. Kouyon ki s'an dédi.

Le baron topa, pui kriya:

-- Ludivine!

La kuizinyèr montra la tèt à la fenètr:

-- Aporté une boutèy de vin.

On trinka pour arozé l'afèr konklu. É le ga parti d'un
pyé plu-z alègr.

On ne di ryin de sèt vizit à Julyin. Le kontra fu préparé an
gran sekrè, pui, une foua lè ban¨ publiyé, la nos u lyeu un
lundi matin.

Une vouazine portè le myoch à l'égliz, dèryèr lè nouvo¨
épou, kom une sur promès de fortune. É pèrsone, dan le
pays, ne s'étona; on-n anvyè Déziré Lecoq. Il étè né kouafé,
dizè-t-on avèk un sourir malin ou n'antrè pouin d'indignasion.

Julyin fi une sèn tèribl, ki abréja le séjour de sè bo¨-
paran¨ o Pepl¨. Jeanne lè vi repartir san-z une tristès
tro profond, Paul étan devenu pour èl une sours inépuizabl
de boner.




-- I --


Jeanne étan tou-t à fè remiz de sè kouch, on se rézolu à
alé randr ler vizit o Fourville é à se prézanté osi
ché le marki de Koutèlyé.

Julyin venè d'achté, dan-z une vant publik, une nouvèl
vouatur, un faéton ne demandan k'un cheval, afin de pouvouar
sortir deu foua par moua.

Èl fu-t atlé par un jour klèr de désanbr é, aprè deu
er¨ de rout à travèr lè plèn¨ normand¨, on komansa à
désandr an-n un peti valon don lè flan¨ étè bouazé, é le
fon mi-z an kultur.

Pui, lè tèr ensemencées fur byinto ranplasé par dè
préri¨, é lè préri¨ par un marékaj plin de gran¨ rozo¨,
sèk¨-z an sèt sèzon, é don lè long¨ fey¨ bruisè,
parèy¨ à dè ruban¨ jone¨.

Tou-t à kou, aprè un brusk détour du val, le chato de la
Vrillette se montra, adosé d'un koté à la pant bouazé é, de
l'otr, tranpan tout sa muray dan-z un gran-t étan ke
tèrminè, an fas, un boua de o¨ sapin¨ èskaladan l'otr
vèrsan de la valé.

Il falu pasé par un-n antik pon-levis é franchir un vast
portay Loui Xiii pour pénétré dan la kour d'oner, devan un
élégan manouar de la mèm épok à ankadreman¨ de brik¨,
flanké de tourèl¨ kouafé d'ardouaz¨.

Julyin-n èksplikè à Jeanne tout lè parti du batiman, an
abitué ki le konè à fon. Il an fezè lè-z oner¨,
s'èkstazyan sur sa boté:

-- Regard-moua se portay! È-se grandyoz une abitasion kom
sa, in? Tout l'otr fasad è dan l'étan, avèk un pèron
royal ki dèsan jusk'à l'o; é katr¨ bark¨ son-t amaré
o ba dè march, deu pour le kont é deu pour la kontès.
La-ba à drouat, la ou tu voua le rido de peupliyé¨, s'è la
fin de l'étan; s'è la ke komans la rivyèr ki v jusk'à
Fécamp. S'è plin de sovajine se pays. Le kont ador chasé
la-dedan. Vouala une vrè rézidans sègneryal.

La port d'antré s'étè ouvèrt é la pal kontès aparu,
venan o-devan de sè viziter¨, souryant, vétu d'une rob
trènant kom une chatlèn d'otrefoua. Èl sanblè la bèl
dam du lak, né pour se manouar de kont.

Le salon, à uit fenètr¨, an-n avè katr¨ ouvran sur la pyès
d'o é sur le sonbr boua de pin¨ ki remontè le koto just
an fas.

La vèrdur à ton¨ nouar¨ randè profon, ostèr é lugubr
l'étan; é, kan le van souflè, lè jémisman¨ dè-z arbr¨
sanblè la voua du marè.

La kontès pri lè deu min¨ de Jeanne kom si èl u été
une ami d'anfans, pui èl la fi asouar é se mi prè
d'èl, sur une chèz bas, tandis ke Julyin, an ki tout lè
élégans¨ oublié renèsè depui sink moua, kozè,
souryè, dou é familyé.

La kontès é lui parlèr de ler¨ promnad¨ à cheval. Èl
ryè un peu de sa manyèr de monté, l'aplan «le chevalyé
Trébuche», é il ryè osi, l'ayant batizé «la rèn Amazone».
Un kou de fuzi parti sou lè fenètr¨ fi pousé à Jeanne un
peti kri. S'étè le kont ki tuiè une sarsèl.

Sa fam osito l'apla. On-n antandi un brui d'aviron¨, le
chok d'un bato kontr la pyèr, é il paru, énorm é boté,
suivi de deu chyin¨ tranpé, roujatr¨ kom lui, é ki se
kouchèr sur le tapi devan la port.

Il sanblè plu-z à son èz, an sa demer, é ravi de vouar dè
viziter¨. Il fi remètr du boua o feu, aporté du vin de
Madèr é dè biskui¨; é soudin il s'ékriya:

-- Mè vou-z alé diné avèk nou, s'è-t antandu.

Jeanne, ke ne kitè jamè la pansé de son anfan, refuzè;
il insista, é, kom èl s'obstinè à ne pa voulouar, Julyin
fi un jèst brusk d'inpasyans. Alor èl u per de
révéyé son umer méchant é kerèleuz; é, byin ke
torturé à l'idé de ne plus revouar Paul avan le landmin, èl
aksèpta.

L'aprè-midi fu charman. On-n ala vizité lè sours¨, d'abor.
Èl¨ jayisè o pyé d'une roch mousu dan-z un klèr
basin toujour remué kom de l'o bouyant; pui on fi un
tou-r an bark à travèr de vrè¨ chemin¨ tayé dan-z une forè
de rozo¨ sèk¨. Le kont, asi antr sè deu chyin¨ ki
flèrè, le né o van, ramè; é chak sekous de sè
aviron¨ soulvè la grand bark é la lansè-t an-n avan. Jeanne,
parfoua, lèsè tranpé sa min dan l'o frouad, é èl
jouisè de la frècher glasé ki lui kourè dè doua¨ o
ker. Tou-t à l'aryèr du bato, Julyin-n é la kontès,
anvlopé de chal¨, souryè de se sourir kontinu dè jan¨
ereu à ki le boner ne lès ryin à dir.

Le souar venè avèk de lon¨ frison¨ jelé, dè soufl du nor
ki pasè dan lè jon¨ flétri. Le solèy avè plonjé
dèryèr lè sapin¨; é le syèl rouj, kriblé de peti¨ nuiaj¨
ékarlat¨-z é bizar¨, donè froua ryin k'à le regardé.

On rantra dan le vast salon ou flanbè un feu jigantèsk. Une
sansasion de chaler é de plézir randè joyeu¨ dè la port.
Alor le kont, mi-z an gété, sézi sa fam dan sè bra
d'atlèt, é, l'èlvan kom un-n anfan jusk'à sa bouch, il lui
kola sur lè jou deu gro bézé¨ de brav om satisfè.

É Jeanne, souryant, regardè se bon jéan k'on dizè un-n ogr
o sel aspè de sè moustach¨; é èl pansè:

-- Kom on se tronp, chak jour, sur tou le mond.

Ayant alor, prèsk involontèrman, reporté lè yeu¨ sur
Julyin, èl le vi debou dan l'anbrazur de la port,
oribleman pal, é l'ey fiksé sur le kont. Inkyèt, èl
s'aprocha de son mari, é, à voua bas:

-- È-tu malad? K'a-tu donk?

Il répondi d'un ton kourousé:

-- Ryin, lès-moua trankil. J'é u froua.

Kan on pasa dan la sal à manjé, le kont demanda la
pèrmision de lèsé antré sè chyin¨; é il¨ vinr osito
se planté sur ler dèryèr, à drouat é à goch de ler mètr.
Il ler donè à tou moman kèlk morso é karèsè ler¨
long¨ orèy¨ soyeuses. Lè bèt¨ tandè la tèt, remuiè
la keu, frémisè de kontantman.

Aprè le diné, kom Jeanne é Julyin se dispozè à partir,
M. de Fourville lè retin ankor pour ler montré une pèch o
flanbo.

Il lè posta, insi ke la kontès, sur le pèron ki dèsandè
à l'étan; é il monta dan sa bark avèk un valè portan un
épèrvyé é une torch alumé. La nui étè klèr é pikant
sou-z un syèl semé d'or.

La torch fezè ranpé sur l'o dè tréné de feu étranj¨ é
mouvant¨, jetè dè luer¨ dansant¨ sur lè rozo¨, iluminè
le gran rido de sapin¨. É soudin, la bark ayant tourné, une
onbr kolosal, fantastik, une onbr d'om se drèsa sur
sèt lizyèr ékléré du boua. La tèt dépasè lè-z arbr¨, se
pèrdè dan le syèl, é lè pyé¨ plonjè dan l'étan. Pui
l'ètr démezuré èlva lè bra kom pour prandr lè-z étoual. Il¨
se drèsèr bruskeman, sè bra imans¨, pui retonbèr; é
on-n antandi osito un peti brui d'o fouété.

La bark alo-z ayant ankor viré dousman, le prodijyeu fantom
sanbla kourir le lon du boua, k'éklèrè, an tournan, la
lumyèr; pui il s'anfonsa dan l'invizibl orizon, pui soudin
il reparu, mouin gran mè plus nèt, avèk sè mouvman¨
singulyé¨, sur la fasad du chato.

É la gros voua du kont kriya:

-- Gilberte, j'an-n é uit!

É lè-z aviron¨ batir l'ond. L'onbr énorm rèstè mintnan
debou imobil sur la muray, mè diminuian peu à peu de
tay é d'anpler; sa tèt parèsè désandr, son kor
mégrir; é kan M. de Fourville remonta lè march du pèron,
toujour suivi de son valè portan le feu, èl étè réduit o
proporsion¨ de sa pèrsone, é répétè tous¨ sè jèst¨.

Il avè dan-z un filè uit gro pouason¨ ki frétiyè.

Lorske Jeanne é Julyin fu-t an rout tou-t anvlopé-z an dè
manto¨ é dè kouvèrtur¨ k'on le-r avè prété, Jeanne di,
prèsk involontèrman:

-- Kèl brav om ke se jéan!

É Julyin, ki konduizè, réplika:

-- Oui, mè il ne se tyin pa toujour asé devan le mond.

Uit jour¨ aprè il¨ se randir ché lè Koutèlyé, ki
pasè pour la premyèr famiy nobl de la provins. Ler
domèn de Reminil touchè o gro bour de Cany. Le chato nef
bati sou Loui Xiv étè kaché dan le park magnifik antouré de
mur¨. On voyé, sur une oter, lè ruine de l'ansyin chato.
Dè valè¨-z an tenu fir antré lè viziter¨ dan-z une grand
pyès inpozant. Tou-t o milyeu, une èspès de kolone suportè
une koup imans de la manufaktur de Sèvr, é, dan le sokl,
une lètr otograf du roua, défandu par une plak de kristal,
invitè le marki Léopold-Hervé-Jozèf-Jèrmé de Varneville, de
Rollebosc de Koutèlyé, à resevouar se don du souvrin.

Jeanne é Julyin konsidérè se prézan royal kan antrèr le
marki é la markiz. La fam étè poudré, èmabl par
fonksion, é manyéré par dézir de sanblé kondésandant.
L'om, gro pèrsonaj à cheveu¨ blan¨ relevé droua sur la
tèt, mètè-t an sè jèst¨, an sa voua, an tout son atitud,
une oter ki dizè son inportans.

S'étè de sè jan¨ à étikèt don l'èspri, lè santiman¨ é
lè parol¨ sanbl toujour sur dè-z échas¨.

Il¨ parlè sel¨, san-z atandr lè répons¨, souryan d'un-n èr
indiféran, sanblè toujour akonplir la fonksion, inpozé
par ler nèsans, de resevouar avèk politès lè peti¨ nobl¨
dè-z anviron¨.

Jeanne é Julyin, pèrklu, s'éforsè de plèr, jéné de
rèsté davantaj, inhabiles à se retiré; mè la markiz tèrmina
èl-mèm la vizit, naturèlman, sinpleman, an-n arètan à
pouin la konvèrsasion kom une rèn poli ki done konjé.

An revnan, Julyin di:

-- Si tu veu, nou borneron la no vizit; moua, lè Fourville
me sufiz.

É Jeanne fu de son avi.

Désanbr s'ékoulè lantman, se moua nouar, trou sonbr o fon
de l'ané. La vi anfèrmé rekomansè kom l'an pasé. Jeanne
ne s'ennuyé pouin sepandan, toujour préokupé de Paul ke
Julyin regardè de koté, d'un-n ey inkyè é mékontan.

Souvan, kan la mèr le tenè-t an sè bra, le karèsè avèk
sè frénézi¨ de tandrès k'on lè fam¨ pour ler¨-z anfan¨,
èl le prézantè o pèr, an lui dizan:

-- Mè anbras-le donk; on dirè ke tu ne l'èm pa.

Il éflerè du bou dè lèvr¨, d'un-n èr dégouté, le fron
glabr du marmo-t an dékrivan un sèrkl de tou son kor, kom
pour ne pouin rankontré lè petit¨ min¨ remuiant¨-z é krispé.
Pui il s'an-n alè bruskeman; on-n u di k'une répugnans le
chasè.

Le mèr, le dokter é le kuré venè diné de tan-z an tan;
de tan-z an tan s'étè lè Fourville, avèk ki on se lyè de
plu-z an plus.

Le kont parèsè adoré Paul. Il le tenè sur sè jenou¨
pandan tout la duré dè vizit, ou mèm pandan dè-z aprè-midi
tou-t antyé¨. Il le manyè d'une fason délikat dan sè gros¨
min¨ de kolos, lui chatouyè le bou du né avèk la pouint
de sè long¨ moustach¨, pui l'anbrasè par élan¨ pasioné,
à la fason dè mèr¨. Il soufrè kontinuièlman de se ke son
maryaj demera stéril.

Mars fu klèr, sék é prèsk dou. La kontès Gilberte reparla
de promnad¨ à cheval ke tous¨ lè katr¨ ferè ansanbl.
Jeanne, las un peu dè lon¨ souar¨, dè long¨ nui¨, dè lon¨
jour¨ parèy¨ é monoton¨, konsanti, tout ereuz de sè
projè¨; é pandan une semèn èl s'amuza à konfèksioné son
amazone.

Pui il¨ komansèr lè-z èkskursion¨. Il¨-z alè toujour deu
par deu, la kontès é Julyin devan, le kont é Jeanne san
pa dèryèr. Seu-si kozè trankilman, kom deu-z ami¨,
kar il¨-z étè devenu ami¨ par le kontakt de ler¨-z am¨ drouat¨,
de ler¨ ker¨ sinpl¨; seu-la parlè ba souvan, ryè
parfoua par ékla¨ vyolan¨, se regardè soudin kom si ler¨
yeu¨-z avè à se dir dè choz¨ ke ne prononsè pa ler¨
bouch; é il¨ partè bruskeman o galo, pousé par un
dézir de fuir, d'alé plus louin, trè louin.

Pui, Gilberte paru devenir iritabl. Sa voua viv, aporté par
dè soufl de briz, arivè parfoua o-z orèy¨ dè deu
kavalyé¨ atardé. Le kont alor souryè, dizè à Jeanne:

-- Èl n'è pa tous¨ lè jour¨ byin levé, ma fam.

Un souar, an rantran, kom la kontès èksitè sa juman, la
pikan, pui la retenan par sekous¨ brusk¨, on-n antandi
pluzyer foua Julyin lui répété:

-- Prené gard, prené donk gard, vou-z alé ètr anporté.

Èl réplika: «Tan pi; se n'è pa votr afèr», d'un ton si
klèr é si dur ke lè parol¨ nèt¨ sonèr par la kanpagn
kom si èl¨ rèstè suspandu¨ dan l'èr.

L'animal se kabrè, ruiè, bavè. Soudin le kont, inkyè,
kriya de sè for¨ poumon¨:

-- Fè donk atansion, Gilberte!

Alor, kom par défi, dan-z un de sè-z énèrveman¨ de fam ke
ryin n'arèt, èl frapa brutalman de sa kravach, antr lè
deu-z orèy¨, la bèt ki se drèsa, furyeuz, bati l'èr de
sè janb¨ de devan, é, retonban, s'élansa d'un bon formidabl
é détala par la plèn, de tout la viger de sè jarè¨.

Èl franchi d'abor une préri, pui, se présipitan à travèr
lè labouré, èl soulvè-t an pousyèr la tèr umid é
gras, é filè si vit k'on distingè à pèn la montur é
l'amazone.

Julyin, stupéfè, rèstè-t an plas, aplan dézèspéréman:

-- Madam, Madam!

Mè le kont u une sort de grognman é, se kourban sur
l'ankolur de son pezan cheval, il le jeta an-n avan d'une pousé
de tou son kor: é il le lansa d'une tèl alur, l'èksitan,
l'antrènan, l'afolan avèk la voua, le jèst é l'épron, ke
l'énorm kavalyé sanblè porté la lourd bèt antr sè kuis¨
é l'anlvé kom pour s'anvolé. Il¨-z alè d'une inkonsvabl
vitès, se ruian droua devan-t eu¨; é Jeanne voyé la-ba lè
deu silouèt¨ de la fam é du mari, fuir, fuir, diminué,
s'éfasé, disparètr, kom on voua deu-z ouazo¨ se poursuivan,
se pèrdr é s'évanouir à l'orizon.

Alor Julyin se raprocha, toujour o pa, an murmuran d'un-n èr
furyeu:

-- Je kroua k'èl è fol, ojourd'ui.

É tous¨ deu partir dèryèr ler¨-z ami¨, anfonsé mintnan
dan-z une ondulasion de plèn.

O bou d'un kar d'er il¨ lè-z apèrsur ki revnè; é
byinto il¨ lè jouagnir.

Le kont, rouj, an suier, ryan, kontan, triyonfan, tenè de
sa pouagn irézistibl le cheval frémisan de sa fam. Èl
étè pal, avèk un vizaj douloureu-z é krispé; é èl se
soutnè d'une min sur l'épol de son mari kom si èl alè
défayir.

Jeanne, se jour-la, konpri ke le kont èmè épèrduman.

Pui la kontès, pandan le moua ki suivi, se montra joyeuse
kom èl ne l'avè jamè été. Èl venè plus souvan o
Pepl¨, ryè san sès, anbrasè Jeanne avèk dè-z élan¨ de
tandrès. On-n u di k'un mystérieu ravisman étè dèsandu
sur sa vi. Son mari, tou-t ereu lui-mèm, ne la kitè pouin
dè yeu¨, é tachè à tou-t instan de touché sa min, sa rob,
dan-z un redoubleman de pasion.

Il dizè, un souar, à Jeanne:

-- Nou som dan le boner, an se moman. Jamè Gilberte
n'avè été jantiy kom sa. Èl n'a plus de movèz umer,
plus de kolèr. Je sans k'èl m'èm. Jusk'à prézan je n'an
étè pa sur.

Julyin-n osi sanblè chanjé, plus gè, san-z inpasyans¨, kom si
l'amityé dè deu famiy¨ avè aporté la pè é la joua dan
chakune d'èl¨.

Le printan fu singulyèrman prékos é cho.

Depui lè dous¨ matiné¨ jusk'o kalm é tyèd¨ souaré¨, le
solèy fezè jèrmé tout la surfas de la tèr. S'étè une
brusk é puisant éklozyon de tous¨ lè jèrm¨-z an mèm tan,
une de sè-z irézistibl¨ pousé de sèv, une de sè-z arder¨ à
renètr ke la natur montr kèlkefoua, an dè-z ané¨
priviléjyé ki ferè krouar à dè rajeunissements du mond.

Jeanne se santè vagman troublé par sèt fèrmantasion de
vi. Èl avè dè-z alangisman¨ subi¨-z an fas d'une petit
fler dan l'èrb, dè mélankoli¨ délisyeuz¨, dè-z er¨ de
molès rêvassante.

Pui, èl se santi anvai par dè souvenir¨ atandri dè
premyé¨ tan de son amour; non k'il lui revin o ker un
renouvo d'afèksion pour Julyin, s'étè fini, sela, byin fini
pour toujour; mè tout sa chèr karésé dè briz, pénétré
dè-z oder¨ du printan, se troublè, kom solisité par
kèlk invizibl é tandr apèl.

Èl se plèzè à ètr sel, à s'abandoné sou la chaler du
solèy, tout parkouru de sansasion¨, de jouisans¨ vag¨ é
serèn¨ ki n'évèyè pouin d'idé¨.

Un matin, kom èl somnolè insi, une vizyon la travèrsa, une
vizyon rapid de se trou ansolèyé o milyeu dè sonbr
feyaj¨, dan le peti boua prè d'Étretat. S'è la ke, pour
la premyèr foua, èl avè santi frémir son kor oprè de se
jen om ki l'èmè alor; s'è la k'il avè balbusyé,
pour la premyèr foua, le timid dézir de son ker; s'è-t osi
la k'èl avè kru touché tou-t à kou l'avnir radyeu de sè
èspérans¨.

É èl voulè revouar se boua, y fèr une sort de pèlrinaj
santimantal é supèrstisyeu, kom si un retour à se lyeu devè
chanjé kèlk choz à la march de sa vi.

Julyin-n étè parti dè l'ob, èl ne savè-t ou. Èl fi donk
sélé le peti cheval blan dè Martin, k'èl montè
kèlkefoua mintnan; é èl parti.

S'étè par une de sè journé¨ si trankil¨ ke ryin ne remu
nul par, pa une èrb, pa une fey; tou sanbl imobil
pour jusk'à la fin dè tan, kom si le van étè mor. On
dirè disparu¨ lè-z insékt¨ eu¨-mèm.

Un kalm brulan é souvrin dèsandè du solèy,
insansibleman, an bué d'or; é Jeanne alè o pa de son
bidè, bèrsé, ereuz. De tan-z an tan èl levè lè yeu¨
pour regardé un tou peti nuiaj blan, gro kom une pinsé de
koton, un flokon de vaper suspandu, oublié, rèsté la-o, tou
sel, o milyeu du syèl bleu.

Èl dèsandi dan la valé ki v se jeté à la mèr, antr sè
grand¨ arch¨ de la falèz k'on nom lè port d'Étretat, é
tou dousman èl gagna le boua. Il pleuvè de la lumyèr à
travèr la vèrdur ankor grèl. Èl chèrchè l'androua san le
retrouvé, èran par lè peti¨ chemin¨.

Tou-t à kou, an travèrsan une long alé, èl apèrsu tou-t o
bou deu chevo¨ de sèl ataché kontr un-n arbr, é èl lè
rekonu osito; s'étè seu de Gilberte é de Julyin. La
solitud komansè à lui pezé; èl fu-t ereuz de sèt
rankontr inprévu; é èl mi o tro sa montur.

Kan èl u atin lè deu bèt¨ pasyant, kom akoutumé
à sè long¨ stasion¨, èl apla. On ne lui répondi pa.

Un gan de fam é lè deu kravach¨ jizè sur le gazon
foulé. Donk il¨ s'étè asi la, pui élouagné lèsan ler¨
chevo¨.

Èl atandi un kar d'er, vin minut, surpriz, san
konprandr se k'il¨ pouvè fèr. Kom èl avè mi pyé à
tèr, é ne remuiè plus, appuyée kontr un tron d'arbr, deu
peti¨ ouazo¨, san la vouar, s'abatir dan l'èrb tou prè
d'èl. L'un d'eu¨ s'ajitè, sotiyè otour de l'otr, lè
èl¨ soulvé é vibrant¨, saluian de la tèt é pépyan; tou
à kou il¨ s'akouplèr.

Jeanne fu surpriz kom si èl u ignoré sèt choz; pui
èl se di: «S'è vrai, s'è le printan»; pui une otr
pansé lui vin, un soupson. Èl regarda de nouvo le gan, lè
kravach¨, lè deu chevo¨ abandoné; é èl se remi
bruskeman-t an sèl avèk une irézistibl anvi de fuir.

Èl galopè mintnan-t an retournan o Pepl¨. Sa tèt
travayè, rèzonè, unisè lè fè¨, raprochè lè
sirkonstans¨. Koman n'avè-èl pa deviné plus to? Koman
n'avè-èl ryin vu? Koman n'avè-èl pa konpri lè
apsans¨ de Julyin, le rekomansman de sè-z élégans¨ pasé,
pui l'apèzman de son umer? Èl se raplè osi lè
bruskeri¨ nèrveuz¨ de Gilberte, sè kalineri¨ ègzajéré, é,
depui kèlk tan, sèt èspès de béatitud ou èl vivè, é
don le kont étè ereu.

Èl remi o pa son cheval, kar il lui falè gravman
réfléchir, é l'alur viv troublè sè-z idé¨.

Aprè la premyèr émosion pasé, son ker étè redvenu prèsk
kalm, san jalouzi é san èn, mè soulvé de mépri. Èl
ne sonjè gèr à Julyin; ryin ne l'étonè plus de lui; mè
la doubl traizon de la kontès, de son ami, la révoltè. Tou
le mond étè donk pèrfid, manter é fau. É dè larm¨ lui
vinr o yeu¨. On pler parfoua dè-z iluzyon¨ avèk otan de
tristès ke lè mor.

Èl se rézolu pourtan à findr de ne ryin savouar, à fèrmé son
am o-z afèktyon¨ kourant¨, à n'èmé plus ke Paul é sè
paran¨; é à suporté lè-z otr avèk un vizaj trankil.

Sito rantré, èl se jeta sur son fis¨, l'anporta dan sa
chanbr é l'anbrasa épèrduman, pandan une er san
s'arété.

Julyin revin pour diné, charman é souryan, plin d'intantyon¨
èmabl¨. Il demanda:

-- Pèr é petit mèr ne vyèn donk pa sèt ané?

Èl lui su tan de gré de sèt jantiyès k'èl lui pardona
prèsk la dékouvèrt du boua; é un vyol dézir l'anvaisan
tou-t à kou de revouar byin vit lè deu-z ètr¨ k'èl èmè le
plu-z aprè Paul, èl pasa tout sa souaré à le-r ékrir, pour
até le-r arivé.

Il¨-z anonsèr ler retour pour le 20 mè. On-n étè alor o 7 de
se moua.

Èl lè-z atandi avèk une inpasyans grandisant, kom si èl
u éprouvé, an deor mèm de son afèksion filyal, un bezouin
nouvo de froté son ker à dè ker¨ onèt¨, de kozé,
l'am ouvèrt, avèk dè jan¨ pur¨, sin¨ de tout infami, don la
vi, é tout lè-z aksion¨, é tout lè pansé, é tous¨ lè
dézir¨ avè toujour été droua¨.

Se k'èl santè mintnan, s'étè une sort d'izolman de sa
konsyans just o milyeu de tout sè konsyans¨ défayant¨;
é byin k'èl u apri soudin à disimulé, byin k'èl
akeyi la kontès, la min tandu é la lèvr souryant,
sèt sansasion de vid, de mépri pour lè-z om¨, èl la
santè grandir, l'anvlopé; é chak jour lè petit¨
nouvèl¨ du pays lui jetè à l'am un dégou plus gran, une
plus ot mézèstim dè-z ètr¨.

La fiy dè Kouyar venè d'avouar un-n anfan é le maryaj
alè avouar lyeu. La sèrvant dè Martin, une orfeline, étè
gros; une petit vouazine ajé de kinz an¨ étè gros; une
vev, une povr fam bouateuz é sordid, k'on-n aplè la
Krot tan sa salté parèsè oribl, étè gros.

À tou moman on-n aprenè une grosès nouvèl, ou byin kèlk
fredaine d'une fiy, d'une paysanne maryé é mèr de famiy ou
de kèlk rich fèrmyé rèspèkté.

Se printan ardan sanblè remué lè sèv¨ ché lè-z om¨
kom ché lè plant.

É Jeanne, don lè sans étin¨ ne s'ajitè plus, don le
ker mertri, l'am santimantal sanblè sel¨ remué par lè
soufl tyèd¨-z é fékon¨, ki rèvè, ègzalté san dézir¨,
pasioné pour dè sonj é mort o bezouin¨ charnèl¨,
s'étonè, plèn d'une répugnans ki devenè èneuz, de
sèt sal bèstyalité.

L'akoupleman dè-z ètr¨ l'indignè à prézan kom une choz
kontr natur; é, si èl an voulè à Gilberte, se n'étè pouin
de lui avouar pri son mari, mè du fè mèm d'ètr tonbé osi
dan sèt fanj univèrsèl.

Èl n'étè pouin, sèl-la, de la ras dè rustr¨ ché ki lè
ba instin¨ domine. Koman avè-èl pu s'abandoné de la
mèm fason ke sè brut¨?

Le jour mèm ou devè arivé sè paran¨, Julyin raviva sè
répulsion¨-z an lui rakontan géman, kom une choz tout
naturèl é drol, ke le boulanjé-r ayant antandu kèlk brui
dan son four, la vèy, ki n'étè pa jour de kuison, avè
kru y surprandr un cha roder é avè trouvé sa fam «ki
n'anfournè pa du pin».

É il ajoutè:

-- Le boulanjé-r a bouché l'ouvèrtur; il¨-z on fayi étoufé la-
dedan; s'è le peti garson de la boulanjèr ki a prèvnu lè
vouazin¨; kar il avè vu antré sa mèr avèk le forjeron.

É Julyin ryè, répétan:

-- Il¨ nou fon manjé du pin d'amour, sè fakter¨-la. S'è-t un
vrai kont de La Fontèn.

Jeanne n'ozè plus touché o pin.

Lorske la chèz de post s'arèta devan le pèron é ke la
figur ereuz du baron paru à la vitr, se fu dan l'am é
dan la pouatrine de la jen fam une émosion profond, un
tumultuieu-z élan d'afèksion kom èl n'an-n avè jamè resanti.

Mè èl demera sézi, é prèsk défayant, kan èl
apèrsu petit mèr. La barone, an sè sis moua d'ivèr, avè
vyéyi de di-z an¨. Sè jou énorm¨, flask¨, tonbant¨,
s'étè anpourpré, kom gonflé de san; son ey sanblè
étin; é èl ne remuiè plus ke soulvé sou lè deu bra;
sa rèspirasion pénibl étè devenu siflant, é si difisil
k'on-n éprouvè prè d'èl une sansasion de jèn douloureuz.

Le baron, l'ayant vu chak jour, n'avè pouin remarké sèt
dékadans; é, kan èl se plègnè de sè-z étoufman¨
kontinu¨, de son alourdisman grandisan, il répondè:

-- Mè non, ma chèr, je vou-z é toujour konu kom sa.

Jeanne, aprè lè-z avouar akonpagné-z an ler chanbr, se retira
dan la syèn pour pleré, boulvèrsé, épèrdu. Pui, èl ala
retrouvé son pèr, é, se jetan sur son ker, lè yeu¨ plin¨
de larm¨:

-- O! kom mèr è chanjé! K'è-se k'èl a, di-moua,
k'è-se k'èl a?

Il fu trè surpri, é répondi:

-- Tu kroua? kèl idé? mè non. Moua ki ne l'é pouin kité,
je t'asur ke je ne la trouv pa mal, èl è kom toujour.

Le souar Julyin di à sa fam:

-- Ta mèr fil un movè koton. Je la kroua touché.

É, kom Jeanne éklatè-t an sanglo¨, il s'inpasyanta.

-- Alon, bon, je ne te di pa k'èl soua pèrdu. Tu è
toujour folman ègzajéré. Èl è chanjé, vouala tou, s'è
de son aj.

O bou de uit jour¨ èl n'y sonjè plus, akoutumé à la
physionomie nouvèl de sa mèr, é refoulan peu-ètr sè
krint¨, kom on refoul, kom on rejèt toujour, par une
sort d'instin égoist, de bezouin naturèl de trankilité d'am,
lè-z apréansion¨, lè sousi¨ menasan¨.

La barone, inpuisant à marché, ne sortè plus k'une demi-
er chak jour. Kan èl avè akonpli une sel foua le
parkour de «son» alé, èl ne pouvè se mouvouar davantaj é
demandè à s'asouar sur «son» ban. É, kan èl se santè
inkapabl mèm de mené jusk'o bou sa promnad, èl dizè:

-- Arèton-nou; mon-n hypertrophie me kas lè janb¨
ojourd'ui.

Èl ne ryè plus gèr, souryè selman o choz¨ ki
l'orè sekoué tou-t antyèr l'ané présédant. Mè kom sè
yeu¨-z étè demeré èksèlan¨, èl pasè dè jour¨ à relir
Corinne ou Lè Méditasion¨ de Lamartine; pui èl demandè k'on
lui aporta le tirouar «o souvenir¨». Alor, ayant vidé sur sè
jenou¨ lè vyèy¨ lètr¨ dous¨-z à son ker, èl pozè le
tirouar sur une chèz à koté d'èl é remètè dedan, une à
une, sè «relik¨», aprè avouar lantman revu chakune. É, kan
èl étè sel, byin sel, èl an bèzè sèrtèn, kom on
bèz sekrètman lè cheveu¨ dè mor k'on-n èm.

Kèlkefoua, Jeanne, antran bruskeman, la trouvè pleran,
pleran dè larm¨ trist¨. Èl s'ékriyè:

-- K'a-tu, petit mèr?

É la barone, aprè un lon soupir, répondè:

-- Se son mé relik¨ ki m'on fè sa. On remu dè choz¨ ki
on été si bone¨ é ki son fini! É pui il y a dè pèrsone¨
okèl on ne pansè plus gèr é k'on retrouv tou d'un
kou. On kroua lè vouar é lè-z antandr, é sa vou produi un
éfè épouvantabl. Tu konètra sa, plus tar.

Kan le baron survenè-t an sè-z instan¨ de mélankoli, il
murmurè:

-- Jeanne, ma chéri, si tu m'an kroua, brul tè lètr¨, tout
tè lètr¨, sèl de ta mèr, lè myèn, tout. Il n'y a ryin
de plus tèribl, kan on-n è vyeu, ke de remètr le né dan
sa jenès.

Mè Jeanne osi gardè sa korèspondans, préparè sa «bouat
o relik¨», obéisan, byin k'èl diféra-t an tou de sa
mèr, à une sort d'instin éréditèr de santimantalité
rèveuz.

Le baron, aprè kèlk jour¨, u à s'apsanté pour une afèr
é il parti.

La sèzon étè magnifik. Lè nui¨ dous¨, fourmillantes
d'astr¨, suksédè o kalm souaré¨, lè souar¨ serin¨-z o
jour¨ radyeu, é lè jour¨ radyeu-z o-z oror¨ éklatant¨. Petit
mèr se trouva byinto myeu portant; é Jeanne, oublian lè
amour¨ de Julyin-n é la pèrfidi de Gilberte, se santè prèsk
konplètman ereuz. Tout la kanpagn rèsplandisè du matin
o souar, sou le solèy.

Jeanne, un-n aprè-midi, pri Paul an sè bra, é s'an-n ala par lè
chan¨. Èl regardè tanto son fis¨, tanto l'èrb kriblé de
fler¨ le lon de la rout, s'atandrisan dan-z une félisité san
born¨. De minut an minut èl bèzè l'anfan, le sèrè
pasionéman kontr èl; pui, frolé par kèlk savoureuz
oder de kanpagn, èl se santè défayant, anéanti dan-z un
byin-ètr infini. Pui èl rèva d'avnir pour lui. Ke serè-t-il?
Tanto èl le voulè gran-t om, renomé, puisan. Tanto èl
le préférè unbl é rèstan prè d'èl, dévoué, tandr, lè
bra toujour ouvèr pour maman. Kan èl l'èmè avèk son
ker égoist de mèr, èl dézirè k'il rèsta son fis¨, ryin
ke son fis¨; mè, kan èl l'èmè avèk sa rèzon pasioné,
èl anbisionè k'il devin kèlk'un par le mond.

Èl s'asi o bor d'un fosé é se mi à le regardé. Il lui
sanblè k'èl ne l'avè jamè vu. É èl s'étona
bruskeman à la pansé ke se peti ètr serè gran, k'il
marcherè d'un pa fèrm, k'il orè de la barb o jou é
parlerè d'une voua sonor.

O louin kèlk'un l'aplè. Èl leva la tèt. S'étè Marius
akouran. Èl pansa k'une vizit l'atandè, é èl se
drèsa, mékontant d'ètr troublé. Mè le gamin arivè à
tout janb¨, é, kan il fu-t asé prè, il kriya:

-- Madam, s'è madam la Barone k'è byin mal.

Èl santi kom une gout d'o frouad ki lui dèsandè le
lon du do; é èl reparti à gran¨ pa, la tèt égaré.

Èl apèrsu, de louin, dè jan¨-z an ta sou le platane. Èl
s'élansa é, le group s'étan ouvèr, èl vi sa mèr étandu
par tèr, la tèt soutnu par deu-z oréyé¨. La figur étè
tout nouar, lè yeu¨ fèrmé, é sa pouatrine, ki depui vin-t an¨
altè, ne boujè plus. La nouris sézi l'anfan dan lè
bra de la jen fam, é l'anporta.

Jeanne, agard, demandè:

-- K'è-t-il arivé? Koman è-t-èl tonbé? K'on-n ay chèrché
le mèdesin.

É, kom èl se retournè, èl apèrsu le kuré, prèvnu on ne
sè koman. Il ofri sè souin¨, s'anprèsa an relevan lè
manch¨ de sa soutane. Mè le vinègr, l'o de Cologne, lè
friksion¨ demerèr inéfikas¨.

-- Il fodrè la dévétir é la kouché, di le prètr.

Le fèrmyé Jozèf Kouyar se trouvè la insi ke le pèr Simon
é Ludivine. Èdé de l'abé Piko, il¨ voulur anporté la
barone; mè, kan il¨ la soulvèr, la tèt s'abati-t an
aryèr, é la rob k'il¨-z avè sézi se déchirè, tan sa
gros pèrsone étè pezant é difisil à remué. Alor Jeanne
se mi à kriyé d'orer. On repoza par tèr le kor énorm é
mou.

Il falu prandr un fotey du salon; é, kan on l'u asiz
dedan, on pu anfin l'anlvé. Pa à pa il¨ gravir le pèron,
pui l'èskalyé; é, parvenu¨ dan la chanbr, la dépozèr sur
le li.

Kom la kuizinyèr n'an finisè pa d'anlvé sè vètman¨, la
vev Dantu se trouva la just à pouin, venu soudin, insi ke
le prètr, kom s'il¨-z avè «santi la mor», selon le mo dè
domèstik¨.

Jozèf Kouyar parti à fran étriyé pour prèvnir le dokter;
é kom le prètr se dispozè à alé chèrché lè sint¨
uil¨, la gard lui soufla dan l'orèy:

-- Ne vou déranjé pouin, mesyeu le Kuré, je m'y konè, èl
a pasé.

Jeanne, afolé, inplorè, ne savè ke fèr, ke tanté, kèl
remèd employer. Le kuré, à tou azar, prononsa l'apsolusion.

Pandan deu-z er¨ on-n atandi oprè du kor vyolè é san
vi. Tonbé mintnan à jenou¨, Jeanne sanglotè, dévoré
d'angouas é de douler.

Lorske la port s'ouvri é ke le mèdesin paru-t il lui sanbla
vouar antré le salu, la konsolasion, l'èspérans; é èl
s'élansa vèr lui, balbusyan tou se k'èl savè de
l'aksidan:

-- Èl se promnè kom tous¨ lè jour¨... èl alè byin...
trè byin mèm... èl avè manjé un bouyon é deu-z eu¨ o
déjené... èl è tonbé tou d'un kou... èl è devenu
nouar kom vou la voyez... é èl n'a plus remué... nou-z avon
essayé de tou pour la ranimé... de tou...

Èl se tu, sézi par un jèst diskrè de la gard o mèdesin
pour signifyé ke s'étè fini, byin fini. Alor, se refuzan à
konprandr, èl intèroja anksyeuzman, répétan:

-- È-se grav? croyez-vou ke se soua grav?

Il di anfin:

-- J'é byin per ke se soua... ke se soua... fini. Ayez du
kouraj, un gran kouraj.

É Jeanne, ouvran lè bra, se jeta sur sa mèr.

Julyin rantrè. Il demera stupéfè, vizibleman kontraryé, san
kri de douler ni dézèspouar aparan, pri à l'improviste tro
bruskeman pour se fèr d'un sel kou le vizaj é la
kontnans k'il falè. Il murmura:

-- Je m'y atandè, je santè byin ke s'étè la fin.

Pui il tira son mouchouar, s'essuya lè yeu¨, s'ajnouya, se
signa, marmota kèlk choz, é, se relevan, voulu osi
relevé sa fam. Mè èl tenè à plin¨ bra le kadavr é le
bèzè, prèsk kouché sur lui. Il falu k'on l'anporta. Èl
sanblè fol.

O bou d'une er on la lèsa revenir. Okun èspouar ne
subzistè. L'aparteman étè aranjé mintnan-t an chanbr
mortuièr. Julyin-n é le prètr parlè ba prè d'une fenètr.
La vev Dantu, asiz dan-z un fotey, d'une fason konfortabl,
an fam abitué o vèy é ki se san ché èl dan-z une
mèzon dè ke la mor vyin d'y antré, parèsè asoupi déja.

La nui tonbè. Le kuré s'avansa vèr Jeanne, lui pri lè min¨,
l'ankouraja, dévèrsan, sur se ker inkonsolabl, l'ond
onktuieuz dè konsolasion¨ éklézyastik¨. Il parla de la
trépasé, la sélébra an tèrm¨ sasèrdoto¨, é, trist de sèt
fos tristès de prètr pour ki lè kadavr¨ son
byanfezan¨, il s'ofri à pasé la nui-t an priyèr¨ oprè du
kor.

Mè Jeanne, à travèr sè larm¨ konvulsiv¨, refuza. Èl
voulè ètr sel, tout sel an sèt nui d'adyeu¨. Julyin
s'avansa:

-- Mè se n'è pa posibl, nou rèstron tous¨ lè deu.

Èl fezè «non» de la tèt, inkapabl de parlé davantaj. Èl
pu dir anfin:

-- S'è ma mèr, ma mèr. Je veu ètr sel à la véyé.

Le mèdesin murmura:

-- Lèsé-la fèr à sa giz, la gard poura rèsté dan la
chanbr à koté.

Le prètr é Julyin konsantir, sonjan à ler li. Pui l'abé
Piko s'ajnouya à son tour, priya, se releva é sorti-t an
prononsan: «S'étè une sint», sur le ton don-t il dizè:
_Dominus vobiscum_.

Alor le vikont, de sa voua ordinèr, demanda:

-- Va-tu prandr kèlk choz?

Jeanne ne répondi pouin, ignoran k'il s'adrèsè à èl. Il
repri:

-- Tu ferè peu-ètr byin de manjé un peu pour te soutnir.

Èl réplika d'un-n èr égaré:

-- Anvoua tou de suit chèrché papa.

É il sorti pour èkspédyé un kavalyé à Rouen.

Èl demera abimé dan-z une sort de douler imobil, kom si
èl u atandu, pour s'abandoné o flo montan dè regrè¨
dézèspéré, l'er du dèrnyé tèt-à-tèt.

Lè-z onbr avè anvai la chanbr, voualan la mort de
ténèbr¨. La vev Dantu se mi à rodé, de son pa léjé,
chèrchan é dispozan dè-z objè¨ invizibl¨ avèk dè mouvman¨
silansyeu de gard-malad. Pui èl aluma deu bouji¨ k'èl
poza dousman sur la tabl de nui kouvèrt d'une sèrvyèt
blanch à la tèt du li.

Jeanne ne sanblè ryin vouar, ryin santir, ryin konprandr. Èl
atandè d'ètr sel. Julyin rantra; il avè diné; é, de
nouvo, il demanda:

-- Tu ne veu ryin prandr?

Sa fam fi «non» de la tèt.

Il s'asi, d'un-n èr rézigné pluto ke trist, é demera san
parlé.

Il¨ rèstè tous¨ troua, élouagné l'un de l'otr, san-z un
mouvman, sur ler¨ syèj¨.

Par moman¨, la gard s'andorman ronflè un peu, pui se
révèyè bruskeman.

Julyin-n à la fin se leva, é, s'aprochan de Jeanne:

-- Veu-tu rèsté sel mintnan?

Èl lui pri la min, dan-z un-n élan involontèr:

-- O oui, lèsé-moua.

Il l'anbrasa sur le fron, an murmuran:

-- Je vyindrè te vouar de tan-z an tan.

É il sorti avèk la vev Dantu ki roula son fotey dan la
chanbr vouazine.

Jeanne fèrma la port, pui ala ouvrir tout grand¨ lè deu
fenètr¨. Èl resu-t an plèn figur la tyèd karès d'un souar
de fenèzon. Lè fouin¨ de la pelouz, foché la vèy, étè
kouché sou le klèr de lune.

Sèt dous sansasion lui fi mal, la navra kom une ironi.

Èl revin oprè du li, pri une dè min¨ inèrt¨-z é frouad¨
é se mi à konsidéré sa mèr.

Èl n'étè plu-z anflé kom o moman de l'atak; èl
sanblè dormir à prézan, plus pézibleman k'èl n'avè
jamè fè; é la flam pal dè bouji¨, k'ajitè dè
soufl, déplasè, à tou moman, lè-z onbr de son vizaj, la
fezè vivant kom si èl u remué.

Jeanne la regardè avidman; é, du fon dè louintin¨ de sa
petit jenès, une foul de souvenir¨ akourè.

Èl se raplè lè vizit de petit mèr o parlouar du
kouvan, la fason don-t èl lui tandè le sak de papyé plin de
gato¨, une multitud de peti¨ détay¨, de peti¨ fè¨, de
petit¨ tandrès¨, dè parol¨, dè-z intonasion¨, dè jèst¨
familyé¨, lè pli¨ de sè yeu¨ kan èl ryè, son gran soupir
ésouflé kan èl venè de s'asouar.

É èl rèstè la, kontanplan, se répétan dan-z une sort
d'ébètman: «Èl è mort»; é tout l'orer de se mo lui
aparu.

Sèl kouché la -- maman -- petit mèr -- madam Adélaïde, étè
mort? Èl ne remurè plus, ne parlerè plus, ne rirè plus,
ne dinerè plus jamè-z an fas de peti pèr; èl ne dirè
plus: «Bonjour Janèt.» Èl étè mort!

On-n alè la kloué dan-z une kès é l'anfouir, é se serè
fini. On ne la vèrè plus. Étè-se posibl? Koman? Èl
n'orè plus sa mèr? Sèt chèr figur si familyèr, vu dè
k'on-n a ouvèr lè yeu¨, èmé dè k'on-n a ouvèr lè bra, se
gran dévèrsouar d'afèksion, sè-t ètr unik, la mèr, plus
inportan pour le ker ke tou le rèst dè-z ètr¨, étè
disparu. Èl n'avè plus ke kèl-z er¨ à regardé son
vizaj, se vizaj imobil é san pansé; é pui ryin, plus
ryin, un souvenir.

É èl s'abati sur lè jenou¨ dan-z une kriz oribl de
dézèspouar; é, lè min¨ krispé sur la toual k'èl tordè, la
bouch kolé sur le li, èl kriya d'une voua déchirant,
étoufé dan lè dra¨ é lè kouvèrtur¨:

-- O! maman, ma povr maman, maman!

Pui, kom èl se santè fol, fol insi k'èl avè été
dan sèt nui de fuit à travèr la nèj, èl se releva é
kouru à la fenètr pour se rafréchir, bouar de l'èr nouvo ki
n'étè pouin l'èr de sèt kouch, l'èr de sèt mort.

Lè gazon¨ koupé, lè-z arbr¨, la land, la mèr la-ba, se
repozè dan-z une pè silansyeuz, andormi sou le charm
tandr de la lune. Un peu de sèt douser kalmant pénétra Jeanne
é èl se mi à pleré lantman.

Pui èl revin oprè du li é s'asi-t an reprenan dan sa
min la min de petit mèr, kom si èl l'u véyé malad.

Un gro insékt étè antré, atiré par lè bouji¨. Il batè
lè mur¨ kom une bal, alè d'un bou à l'otr de la
chanbr. Jeanne, distrèt par son vol ronflan, levè lè yeu¨
pour le vouar; mè èl n'apèrsevè jamè ke son onbr èrant
sur le blan du plafon.

Pui èl ne l'antandi plus. Alor èl remarka le tik-tak léjé
de la pandul é un-n otr peti brui, ou, pluto, un bruisman
prèsk inpèrsèptibl. S'étè la montr de petit mèr ki
kontinuiè à marché, oublié dan la rob jeté sur une chèz
o pyé¨ du li. É soudin un vag raprochman antr sèt
mort é sèt mékanik ki ne s'étè pouin arété raviva la
douler égu o ker de Jeanne.

Èl regarda l'er. Il étè à pèn di-z er¨ é demi; é
èl fu priz d'une per oribl de sèt nui antyèr à pasé
la.

D'otr souvenir¨ lui revnè: seu de sa propr vi --
Rosalie, Gilberte -- lè-z amèr¨ déziluzyon¨ de son ker. Tou
n'étè donk ke mizèr, chagrin, maler é mor. Tou tronpè,
tou mantè, tou fezè soufrir é pleré. Ou trouvé un peu
de repo é de joua? Dan-z une otr ègzistans san dout! Kan
l'am étè délivré de l'éprev de la tèr. L'am! Èl se mi
à révé sur sè-t insondabl mystère, se jetan bruskeman-t an dè
konviksion¨ poétik¨ ke d'otr hypothèses, non mouin vag¨,
ranvèrsè imédyatman. Ou donk étè, mintnan, l'am de sa
mèr? l'am de se kor imobil é glasé? Trè louin, peu-ètr.
Kèlk par dan l'èspas? Mè ou? Évaporé kom le parfun
d'une fler sèch? ou èrant kom un-n invizibl ouazo échapé de
sa kaj?

Raplé à Dyeu? ou éparpiyé o azar dè kréasion¨ nouvèl¨,
mélé o jèrm¨ prè d'éklor?

Trè proch peu-ètr? Dan sèt chanbr, otour de sèt chèr
inanimé k'èl avè kité! É bruskeman Jeanne kru santir
un soufl l'éfleré, kom le kontakt d'un-n èspri. Èl u
per, une per atros, si vyolant k'èl n'ozè plus remué, ni
rèspiré, ni se retourné pour regardé dèryèr èl. Son ker
batè kom dan lè-z épouvant¨.

É soudin l'invizibl insékt repri son vol é se remi à
erté lè mur¨-z an tournoyant. Èl frisona dè pyé¨ à la
tèt, pui, rasuré tou-t à kou kan èl u rekonu le
ronfleman de la bèt élé, èl se leva, é se retourna. Sè
yeu¨ tonbèr sur le sekrétèr o tèt¨ de sfinks, le mebl
o relik¨.

É une idé tandr é singulyèr l'anvai; s'étè de lir, an
sèt dèrnyèr véyé, kom èl orè fè d'un livr pyeu,
lè vyèy¨ lètr¨ chèr¨ à la mort. Il lui sanbla k'èl
alè ranplir un devouar délika é sakré, kèlk choz de
vrèman filyal, ki ferè plézir, dan l'otr mond, à petit
mèr.

S'étè l'ansyèn korèspondans de son gran'pèr é de sa
gran'mèr, k'èl n'avè pouin konu¨. Èl voulè ler tandr
lè bra par-desu le kor de ler fiy, alé vèr eu¨-z an
sèt nui funèbr kom s'il¨-z us soufèr osi, formé une
sort de chèn mystérieuse de tandrès antr seu-la mor
otrefoua, sèl ki venè de disparètr à son tour, é èl-
mèm rèsté ankor sur la tèr.

Èl se leva, abati la tablèt du sekrétèr é pri dan le
tirouar du ba une dizèn de peti¨ pakè¨ de papyé¨ jone¨,
fislé avèk ordr, é ranjé kot à kot.

Èl lè dépoza tous¨ sur le li, antr lè bra de la barone, par
une sort de rafineman santimantal, é èl se mi à lir.

S'étè sè vyèy¨ épitr¨ k'on retrouv dan lè-z antik¨
sekrétèr¨ de famiy, sè-z épitr¨ ki sant un-n otr syèkl.

La premyèr komansè par «Ma chéri». Une otr par «Ma bèl
petit-fiy», pui s'étè «Ma chèr petit» -- «Ma mignone» -
- «Ma fiy adoré» pui «Ma chèr anfan» -- «Ma chèr Adélaïde»
-- «Ma chèr fiy», selon k'èl¨ s'adrèsè à la fiyèt, à
la jen fiy é, plus tar, à la jen fam.

É tou sela étè plin de tandrès¨ pasioné é puéril¨, de
mil petit¨ choz¨ intim¨, de sè gran¨-z é sinpl¨ évèneman¨
du foyer, si mèskin¨ pour lè-z indiféran¨: «Pèr a la grip; la
bone Hortense s'è brulé o doua; le cha Croquerat è mor;
on-n a abatu le sapin à drouat de la baryèr; mèr a pèrdu son
livr de mès an revnan de l'égliz, èl pans k'on le lui a
volé.»

On y parlè osi de jan¨ inkonu¨ à Jeanne, mè don-t èl se
raplè vagman avouar antandu prononsé le non, otrefoua,
dan son anfans.

Èl s'atandrisè à sè détay¨ ki lui sanblè dè
révélasion¨; kom si èl fu antré tou-t à kou dan tout la
vi pasé, sekrèt, la vi du ker de petit mèr. Èl
regardè le kor jizan; é, bruskeman, èl se mi à lir
tou o, à lir pour la mort, kom pour la distrèr, la
konsolé.

É le kadavr imobil sanblè ereu.

Une à une èl rejtè lè lètr¨ sur lè pyé¨ du li; é èl
pansa k'il fodrè lè mètr dan le sèrkey, kom on y
dépoz dè fler¨.

Èl délya un-n otr pakè. S'étè une ékritur nouvèl. Èl
komansa: «Je ne peu plus me pasé de tè karès. Je t'èm à
devenir fou.»

Ryin de plus; pa de non.

Èl retourna le papyé san konprandr. L'adrès portè byin
«Madam la barone Le Perthuis dè Vauds».

Alor èl ouvri la suivant: «Vyin se souar, dè k'il sera
sorti. Nou-z oron une er. Je t'ador.»

Dan-z une otr: «J'é pasé une nui de délir à te déziré
vèneman. J'avè ton kor dan mé bra, ta bouch sou mé
lèvr¨, tè yeu¨ sou mé yeu¨. É pui je me santè dè raj à
me jeté par la fenètr an sonjan k'à sèt er-la tu dormè
à son koté, k'il te posédè à son gré...»

Jeanne, intèrdit, ne konprenè pa.

K'étè-se ke sela? À ki, pour ki, de ki sè parol¨ d'amour?

Èl kontinuia, retrouvan toujour dè déklarasion¨ épèrdu¨, dè
randé-vou avèk dè rekomandasion¨ de prudans, pui toujour, à
la fin, sè katr¨ mo¨: «Surtou brul sèt lètr.»

Anfin èl ouvri un biyè banal, une sinpl aksèptasion à diné,
mè de la mèm ékritur é signé: «Paul d'Ennemare», selui ke
le baron aplè, kan il parlè ankor de lui: «Mon povr
vyeu Paul», é don la fam avè été la mèyer ami de la
barone.

Alor Jeanne, bruskeman, fu-t éfleré d'un dout ki devin
tou de suit une sèrtitud. Sa mèr l'avè u pour aman.

É soudin, la tèt épèrdu, èl rejta d'une sekous sè
papyé¨ infam¨, kom èl u rejté kèlk bèt venimeuz
monté sur èl, é èl kouru à la fenètr, é èl se mi à
pleré afreuzman avèk dè kri¨ involontèr¨ ki lui
déchirè la gorj; pui, tou son ètr se brizan, èl
s'afèsa o pyé de la muray, é, kachan son vizaj pour
k'on n'antandi pouin sè jémisman¨, èl sanglota, abimé
dan-z un dézèspouar insondabl.

Èl serè rèsté peu-ètr insi tout la nui; mè un brui de
pa dan la pyès vouazine la fi se redrésé d'un bon. S'étè
son pèr, peu-ètr? É tout lè lètr¨ jizè sur le li é
sur le planché. Il lui sufirè d'an-n ouvrir une? É il sorè
sela! lui!

Èl s'élansa, é, sézisan-t à pouagné¨ tous¨ lè vyeu papyé¨
jone¨, seu dè gran¨-paran¨ é seu de l'aman, é seu
k'èl n'avè pouin dépliyé, é seu ki se trouvè ankor
fislé dan lè tirouar¨ du sekrétèr, èl lè jetè-t an ta
dan la cheminé. Pui èl pri une dè bouji¨ ki brulè sur
la tabl de nui é mi le feu à se monso de lètr¨. Une grand
flam jayi ki éklèra la chanbr, la kouch é le kadavr
d'une luer viv é dansant, dèsinan-t an nouar sur le rido
blan du fon du li le profil tranblotan du vizaj rijid é lè
lign¨ du kor énorm sou le dra.

Kan il n'y u plus k'un-n ama de sandr¨ o fon du foyer, èl
retourna s'asouar oprè de la fenètr ouvèrt kom si èl
n'u plu-z ozé rèsté oprè de la mort, é èl se remi à
pleré, la figur dan sè min¨, é jémisan d'un ton navré,
d'un ton de plint dézolé:

-- O! ma povr maman, o! ma povr maman!

É une atros réflèksion lui vin: si petit mèr n'étè pa
mort, par azar, si èl n'étè k'andormi d'un somèy
létarjik, si èl alè soudin se levé, parlé? La
konèsans de l'afreu sekrè n'amoindrirait-èl pa son amour
filyal? L'anbrasrè-èl dè mèm lèvr¨ pyeuz¨? La
chérirait-èl de la mèm afèksion sakré? Non. Se n'étè pa
posibl! é sèt pansé lui déchira le ker.

La nui s'éfasè; lè-z étoual palisè; s'étè l'er
frèch ki présèd le jour. La lune dèsandu alè s'anfonsé
dan la mèr k'èl nacrait sur tout sa surfas.

É le souvenir sézi Jeanne de sèt nui pasé à la fenètr
lor de son arivé o Pepl¨. Kom s'étè louin, kom tou
étè chanjé, kom l'avnir lui sanblè diféran.

É vouala ke le syèl devin roz, d'un roz joyeu¨, amoureu,
charman. Èl regardè, surpriz mintnan kom devan un
fénomèn, sèt radyeuz éklozyon du jour, se demandan s'il
étè posibl ke, sur sèt tèr ou se levè de parèy¨
oror¨, il n'y u ni joua ni boner.

Un brui de port la fi trésayir. S'étè Julyin. Il demanda:

-- É byin? tu n'è pa tro fatigé?

Èl balbusya «Non», ereuz de n'ètr plus sel.

-- À prézan, v te repozé, di-il.

Èl anbrasa lantman sa mèr d'un bézé lan, douloureu-z é
navré; pui èl rantra dan sa chanbr.

La journé s'ékoula dan sè trist¨-z okupasion¨ ke réklam un
mor. Le baron ariva vèr le souar. Il plera bokou.

L'antèrman u lyeu le landmin.

Aprè k'èl u, pour la dèrnyèr foua, appuyé sè lèvr¨ sur le
fron glasé, k'èl u fè la dèrnyèr toualèt, é vu koulé
le kor dan le sèrkey, Jeanne se retira. Lè-z invité alè
venir.

Gilberte ariva la premyèr é se jeta, an sanglotan, sur le
ker de son ami.

On voyé par la fenètr lè vouatur tourné à la griy, s'an
venan o tro. É dè voua rézonè dan le gran vèstibul.
Dè fam¨-z an nouar antrè peu à peu dan la chanbr, dè fam¨
ke Jeanne ne konèsè pouin. La markiz de Koutèlyé é la
vikontès de Briseville l'anbrasèr.

Èl s'apèrsu tou-t à kou ke tant Lison se glisè dèryèr
èl. É èl l'étrègni avèk tandrès, se ki fi prèsk
défayir la vyèy fiy.

Julyin-n antra, an gran nouar, élégan, aféré, satisfè de sèt
afluans. Il parla ba à sa fam pour un konsèy k'il
demandè. Il ajouta d'un ton konfidansyèl:

-- Tout la noblès è venu, se sera trè byin.

É il reparti-t an saluian gravman lè dam.

Tant Lison é la kontès Gilberte rèstèr sel¨-z oprè de
Jeanne pandan ke s'akonplisè la sérémoni funèbr. La
kontès l'anbrasè san sès an répétan:

-- Ma povr chéri, ma povr chéri!

Kan le kont de Fourville revin chèrché sa fam, il plerè
lui-mèm kom s'il avè pèrdu sa propr mèr.




-- ¨ --


Lè jour¨ fur byin trist¨ ki suivir, sè jour¨ morn¨ dan
une mèzon ki sanbl vid par l'apsans de l'ètr familyé
disparu pour toujour, sè jour¨ kriblé de soufrans à chak
rankontr de tou-t objè ke manyè insésaman la mort.
D'instan-t an-n instan, un souvenir vou tonb sur le ker é le
mertri. Vouasi son fotey, son onbrèl rèsté dan le
vèstibul, son vèr ke la bone n'a pouin sèré! É dan tout
lè chanb-z on retrouv dè choz¨ trènan: sè sizo¨, un
gan, le volum don lè feyè¨ son-t uzé par sè doua¨
alourdi, é mil ryin¨ ki prèn une signifikasion
douloureuz pars k'il¨ rapèl mil peti¨ fè¨.

É sa voua vou poursui; on kroua l'antandr; on voudrè fuir
n'inport ou, échapé à la antiz de sèt mèzon. Il fo
rèsté pars ke d'otr son la ki rèst é soufr osi.

É pui Jeanne demerè ékrazé sou le souvenir de se k'èl
avè dékouvèr. Sèt pansé pezè sur èl; son ker broyé ne
se gérisè pa. Sa solitud d'à prézan s'ogmantè de se
sekrè oribl; sa dèrnyèr konfyans étè tonbé avèk sa
dèrnyèr croyance.

Pèr, o bou de kèlk tan, s'an-n ala, ayant bezouin de remué,
de chanjé d'èr, de sortir du nouar chagrin ou il s'anfonsè de
plu-z an plus.

É la grand mèzon, ki voyé insi de tan-z an tan
disparètr un de sè mètr¨, repri sa vi kalm é régulyèr.

É pui Paul tonba malad. Jeanne an pèrdi la rèzon, rèsta douz
jour¨ san dormir, prèsk san manjé.

Il géri; mè èl demera épouvanté par sèt idé k'il
pouvè mourir. Alor ke ferè-èl? ke devyindrè-èl? É
tou dousman se glisa dan son ker le vag bezouin d'avouar un
otr anfan. Byinto èl an rèva, repriz tou-t antyèr par son
ansyin dézir de vouar otour d'èl deu peti¨ ètr¨, un garson é
une fiy. É se fu-t une obsésion.

Mè, depui l'afèr de Rosalie, èl vivè séparé de Julyin.
Un raprochman sanblè mèm inposibl dan lè situiasion¨ ou
il¨ se trouvè. Julyin-n èmè ayer; èl le savè; é la
sel pansé de subir de nouvo sè karès la fezè frémir de
répugnans.

Èl s'y serè pourtan rézigné, tan l'anvi d'ètr ankor mèr
la arselè; mè èl se demandè koman pourè
rekomansé ler¨ bézé¨? Èl serè mort d'umilyasion pluto
ke de lèsé deviné sè-z intantyon¨; é il ne parèsè plus
sonjé à èl.

Èl y u renonsé peu-ètr; mè vouala ke, chak nui, èl se
mi à révé d'une fiy; é èl la voyé jouan avèk Paul sou
le platane; é parfoua èl santè une sort de démanjézon de
se levé, é d'alé, san prononsé un mo, trouvé son mari dan
sa chanbr. Deu foua mèm èl se glisa jusk'à sa port; pui
èl revin vivman, le ker batan de ont.

Le baron étè parti; petit mèr étè mort; Jeanne mintnan
n'avè plus pèrsone k'èl pu konsulté, à ki èl pu
konfyé sè-z intim¨ sekrè¨.

Alor èl se rézolu à alé trouvé l'abé Piko, é à lui dir,
sou le so de la konfésion, lè difisil¨ projè¨ k'èl
avè.

Èl ariva kom il lizè son brévyèr dan son peti jardin
planté d'arbr¨ fruityé¨.

Aprè avouar kozé kèlk minut de choz¨ é d'otr, èl
balbusya, an roujisan:

-- Je voudrè me konfésé, mesyeu l'abé.

Il demera stupéfè-t é releva sè lunèt¨ pour la byin
konsidéré; pui il se mi à rir.

-- Vou ne devé pourtan pa avouar de gro péché sur la
konsyans.

Èl se troubla tou-t à fè, é repri:

-- Non, mè j'é un konsèy à vou demandé, un konsèy si...
si... si pénibl ke je n'oz pa vou-z an parlé kom sa.

Il kita instantanéman son aspè bonom é pri son èr
sasèrdotal:

-- É byin, mon-n anfan, je vou-z ékoutrè dan le konfèsional,
alon.

Mè èl le retin, ézitant, arété tou-t à kou par une sort
de skrupul de parlé de sè choz¨ un peu onteuz¨ dan le
rekeyman d'une égliz vid.

-- Ou byin, non..., mesyeu le kuré... je pui... je pui... si
vou le voulé... vou dir isi se ki m'amèn. Tené, nou-z alon
nou-z asouar la-ba sou votr petit tonèl.

Il¨ y alèr à pa lan¨. Èl chèrchè koman s'èksprimé,
koman débuté. Il¨ s'asir.

Alor, kom si èl se fu konfésé, èl komansa: «Mon
pèr...» pui èl ézita, répéta de nouvo: «Mon pèr...» é se
tu, tou-t à fè troublé.

Il atandè, lè min¨ krouazé sur son vantr. Voyant son
anbara, il l'ankouraja:

-- É byin, ma fiy, on dirè ke vou n'ozé pa; voyons,
prené kouraj.

Èl se désida, kom un poltron ki se jèt o danjé:

-- Mon pèr, je voudrè un-n otr anfan.

Il ne répondi ryin, ne konprenan pa. Alor èl s'èksplika,
pèrdan lè mo¨, éfaré.

-- Je sui sel dan la vi mintnan; mon pèr é mon mari ne
s'antand gèr; ma mèr è mort; é... é...

Èl prononsa tou ba-z an frisonan...:

-- L'otr jour j'é fayi pèrdr mon fis¨! Ke serè-je devenu
alor?...

Èl se tu. Le prètr, dérouté, la regardè.

-- Voyons, arivé o fè.

Èl répéta:

-- Je voudrè un-n otr anfan.

Alor il souri, abitué o gros¨ plèzantri¨ dè paysan ki
ne se jènè gèr devan lui, é il répondi avèk un ochman
de tèt malin:

-- É byin, il me sanbl k'il ne tyin k'à vou.

Èl leva vèr lui sè yeu¨ kandid¨, pui, bégayant de konfuzyon:

-- Mè... mè... vou konprené ke depui se... se ke... se
ke vou savé de... de sèt bone... mon mari é moua nou
vivon... nou vivon tou-t à fè séparé.

Akoutumé o promiskuité¨ é o mer¨ san dignité dè
kanpagn¨, il fu-t étoné de sèt révélasion; pui, tou-t à kou,
il kru deviné le dézir véritabl de la jen fam. Il la
regarda de kouin, plin de byinvèyans é de sympathie pour sa
détrès:

-- Oui, je sézi parfètman. Je konpran ke votr... votr
vevaj vou pèz. Vou-z èt jen, byin portant. Anfin, s'è
naturèl, tro naturèl.

Il se remètè à sourir, anporté par sa natur grivouaz de
prètr kanpagnar; é il tapotè dousman la min de Jeanne:

-- Sa vou-z è pèrmi, byin pèrmi mèm par lè komandman¨. --
L'evr de chèr ne dézirra k'an maryaj selman. -- Vou
èt maryé, n'è-se pa? Se n'è pouin pour piké dè rav¨.

À son tour èl n'avè pa konpri d'abor sè sou-z-antandu¨;
mè, sito k'èl lè pénétra, èl s'anpourpra, tout sézi,
avèk dè larm¨ o yeu¨.

-- O! mesyeu le kuré, ke dit¨-vou? ke pansé-vou? Je vou
jur... Je vou jur...

É lè sanglo¨ l'étoufèr.

Il fu surpri; é il la konsolè:

-- Alon, je n'é pa voulu vou fèr de pèn. Je plèzantè
un peu; sa n'è pa défandu kan on-n è-t onèt. Mè konté
sur moua; vou pouvé konté sur moua. Je vèrè M. Julyin.

Èl ne savè plus ke dir. Èl voulè mintnan refuzé
sèt intèrvansion k'èl krègnè maladrouat é danjreuz,
mè èl n'ozè pouin; é èl se sova aprè avouar balbusyé:

-- Je vou remèrsi, mesyeu le kuré.

Uit jour¨ se pasèr. Èl vivè dan-z une angouas
d'inkyétud.

Un souar, o diné, Julyin la regarda d'une fason singulyèr avèk
un sèrtin pli souryan dè lèvr¨ k'èl lui konèsè-t an sè
er¨ de gouaillerie. Il u mèm à son égar une sort de
galantri inpèrsèptibleman ironik; é kom il¨ se promnè
ansuit dan la grand avnu de petit mèr, il lui di tou ba
dan l'orèy:

-- Il parè ke nou som rakomodé.

Èl ne répondi ryin. Èl regardè par tèr une sort de lign
drouat prèsk invizibl à prézan, l'èrb ayant repousé.
S'étè la tras du pyé de la barone ki s'éfasè, kom
s'éfas un souvenir. É Jeanne se santè le ker krispé, noyé
de tristès; èl se santè pèrdu dan la vi, si louin de tou
le mond.

Julyin repri:

-- Moua, je ne demand pa myeu. Je krègnè de te déplèr.

Le solèy se kouchè, l'èr étè dou. Une anvi de pleré
oprésè Jeanne, un de sè bezouin¨ d'èkspansion vèr un ker
ami, un bezouin d'étrindr, an murmuran sè pèn. Un sanglo
lui montè à la gorj. Èl ouvri lè bra é tonba sur le ker
de Julyin.

É èl plera. Surpri, il la regardè dan lè cheveu¨, ne
pouvan vouar le vizaj kaché sur sa pouatrine. Il pansa k'èl
l'èmè ankor é dépoza sur son chignon un bézé kondésandan.

Pui il¨ rantrèr san dir un mo. Il la suivi-t an sa chanbr
é pasa la nui avèk èl.

É ler¨ rapor¨ ansyin¨ rekomansèr. Il lè-z akonplisè
kom un devouar ki sepandan ne lui déplèzè pa; èl lè
subisè kom une nésésité ékerant é pénibl, avèk la
rézolusion de lè-z arété pour toujour dè k'èl se santirè
ansint de nouvo.

Mè èl remarka byinto ke lè karès de son mari sanblè
diférant de jadis. Èl¨-z étè plus rafiné peu-ètr, mè
mouin konplèt. Il la trètè kom un-n aman diskrè, é non
plus kom un-n épou trankil.

Èl s'étona, obsèrva, é s'apèrsu byinto ke tout sè
étrint¨ s'arètè avan k'èl pu ètr fékondé.

Alor une nui, la bouch sur la bouch, èl murmura:

-- Pourkoua ne te done-tu plu-z à moua tou-t antyé kom
otrefoua?

Il se mi à rikané:

-- Parbleu, pour ne pa t'angrosé.

Èl trésayi:

-- Pourkoua donk ne veu-tu plus d'anfan¨?

Il demera pèrklu de surpriz:

-- In? tu di? mè tu è fol? Un-n otr anfan? A! mè non,
par ègzanpl! S'è déja tro d'un pour pyayé, okupé tou le
mond é kouté de l'arjan. Un-n otr anfan: mèrsi!

Èl le sézi dan sè bra, le bèza, l'anvlopa d'amour, é,
tou ba:

-- O! je t'an supli, ran-moua mèr ankor une foua.

Mè il se facha kom si èl l'u blésé: «Sa vrèman, tu
pèr la tèt. Fè-moua gras de tè bétiz¨, je te pri.»

Èl se tu é se promi de le forsé par ruz à lui doné le
boner k'èl rèvè.

Alor èl essaya de prolonjé sè bézé¨, jouan la komédi
d'une arder délirant, le lyan à èl de sè deu bra krispé
an dè transpor¨ k'èl simulè. Èl uza de tous¨ lè
subtèrfuj¨; mè il rèsta mètr de lui; é pa une foua il ne
s'oublia.

Alor, travayé de plu-z an plus par son dézir acharné, pousé à
bou, prèt à tou bravé, à tou-t ozé, èl retourna ché l'abé
Piko.

Il achvè son déjené; il étè for rouj, ayant toujour dè
palpitasion¨ aprè sè repa. Dè k'il la vi antré, il s'ékriya:
«É byin?» dézireu de savouar le rézulta de sè négosyasion¨.

Rézolu mintnan é san timidité pudik, èl répondi
imédyatman:

-- Mon mari ne veu plus d'anfan¨.

L'abé se retourna vèr èl, intérésé tou-t à fè, prè à
fouyé avèk une kuryozité de prètr dan sè mystères du li ki
lui randè plèzan le konfèsional. Il demanda:

-- Koman sa?

Alor, malgré sa détèrminasion, èl se troubla pour èkspliké:

-- Mè il... il... il refuz de me randr mèr.

L'abé konpri, il konèsè sè choz¨; é il se mi à
intèrojé avèk dè détay¨ prési é minusyeu, une gourmandiz
d'om ki jeune.

Pui il réfléchi kèl-z instan¨ é, d'une voua trankil,
kom s'il lui u parlé de la rékolt ki venè byin, il lui
trasa un plan de konduit abil, réglan tous¨ lè pouin¨:

-- Vou n'avé k'un moyan, ma chèr anfan, s'è de lui fèr
akrouar ke vou-z èt gros. Il ne s'obsèrvra plus; é vou le
devyindré pour de vrai.

Èl rouji jusk'o yeu¨; mè, détèrminé à tou, èl insista.

-- É... é s'il ne me kroua pa?

Le kuré savè byin lè resours¨ pour konduir é tenir lè
om¨:

-- Anonsé votr grosès à tou le mond, dit¨-la partou; il
finira par y krouar lui-mèm.

Pui il ajouta, kom pour s'apsoudr de se stratajèm:

-- S'è votr droua, l'Égliz ne tolèr lè rapor¨ antr om
é fam ke dan le but de la prokréasion.

Èl suivi le konsèy ruzé é, kinz jour¨ plus tar, èl
anonsè à Julyin k'èl se croyé gros. Il u un surso.

-- Pa posibl! se n'è pa vrai.

Èl indika osito la rèzon de sè soupson¨. Mè il se
rasura.

-- Ba! atan un peu. Tu vèra.

Alor chak matin, il demanda:

-- É byin?

É toujour èl répondè:

-- Non, pa ankor. Je serè byin tronpé si je n'étè pa
ansint.

Il s'inkyétè à son tour, furyeu é dézolé, otan ke surpri.
Il répétè:

-- Je n'y konpran ryin, mè ryin. Si je sè koman sela s'è
fè! je veu byin ètr pandu.

O bou d'un moua èl anonsè de tous¨ lè koté¨ la nouvèl
sof à la kontès Gilberte, par une sort de puder konpliké é
délikat.

Depui sa premyèr inkyétud, Julyin ne l'aprochè plus; pui
il pri, an rajan, son parti, é déklara:

-- An vouala un ki n'étè pa demandé.

É il rekomansa à pénétré dan la chanbr de sa fam.

Se k'avè prévu le prètr se réaliza konplètman. Èl étè
gros.

Alor, inondé d'une joua délirant, èl fèrma sa port chak
souar, se vouan, dan-z un-n élan de rekonèsans vèr la vag
divinité k'èl adorè, à une chasteté étèrnèl.

Èl se santè de nouvo prèsk ereuz, s'étonan de la
prontitud avèk lakèl s'étè adousi sa douler aprè la mor
de sa mèr. Èl s'étè kru inkonsolabl; é vouala k'an deu
moua à pèn sèt plè viv se fèrmè. Il ne lui rèstè plus
k'une mélankoli atandri, kom un voual de chagrin jeté sur sa
vi. Okun évèneman ne lui parèsè plus posibl. Sè-z anfan¨
grandirè, l'èmerè; èl vyèyirè trankil, kontant,
san s'okupé de son mari.

Vèr la fin du moua de sèptanbr, l'abé Piko vin fèr une
vizit de sérémoni avèk une soutane nev ki ne portè ankor
ke uit jour¨ de tach; é il prézanta son sukséser, l'abé
Tolbiac. S'étè un tou jen prètr mègr, for peti, à la
parol anfatik, é don lè yeu¨, sèrklé de nouar é kav¨,
indikè une am vyolant. Le vyeu kuré étè nomé doyan de
Goderville.

Jeanne resanti une vrè tristès de se dépar. La figur du
bonom étè lyé à tous¨ sè souvenir¨ de jen fam. Il
l'avè maryé, il avè batizé Paul, é antéré la barone. Èl
ne se figurè pa Étouvent san la bedèn de l'abé Piko
pasan le lon dè kour dè fèrm; é èl l'èmè pars k'il
étè joyeu¨ é naturèl.

Malgré son avansman il ne sanblè pa gè. Il dizè:

-- Sa me kout, sa me kout, madam la kontès. Vouala dis-uit
an¨ ke je sui-z isi. O! la komune raport peu é ne vo pouin
gran-choz. Lè-z om¨ n'on pa plus de relijyon k'il ne fo,
é lè fam¨, lè fam¨, voyez-vou, n'on gèr de konduit.
Lè fiy¨ ne pas à l'égliz pour le maryaj k'aprè avouar
fè un pèlrinaj à Notr- Dam du Gro-Vantr, é la fler
d'oranjé ne vo pa chèr dan le pays. Tan pi, je l'èmè,
moua.

Le nouvo kuré fezè dè jèst¨ d'inpasyans, é devenè
rouj. Il di bruskeman:

-- Avèk moua, il fodra ke tou sela chanj.

Il avè l'èr d'un-n anfan rajer, tou frèl é tou mègr dan
sa soutane uzé déja, mè propr.

L'abé Piko le regarda de byè, kom il fezè-t an sè moman¨
de gété, é il repri:

-- Voyez-vou, l'abé, pour anpéché sè choz¨-la, il fodrè
anchéné vo parouasyin¨, é ankor sa ne sèrvirè à ryin.

Le peti prètr répondi d'un ton kasan:

-- Nou vèron byin.

É le vyeu kuré souri-t an-n uman sa priz:

-- L'aj vou kalmera, l'abé, é l'èkspéryans osi; vou
élouagneré de l'égliz vo dèrnyé¨ fidèl¨; é vouala tou. Dan
se pays-si, on-n è croyant, mè tèt de chyin: prené gard. Ma
foua, kan je voua antré o prone une fiy ki me parè un peu
gras, je me di: «S'è-t un parouasyin de plus k'èl m'amèn»
é je tach de la maryé. Vou ne lè-z anpèchré pa de foté,
voyez-vou; mè vou pouvé alé trouvé le garson é l'anpéché
d'abandoné la mèr. Maryé-lè, l'abé, maryé-lè, ne vou
okupé pa d'otr choz.

Le nouvo kuré répondi avèk rudès:

-- Nou panson diféraman; il è-t inutil d'insisté.

É l'abé Piko se remi à regrété son vilaj, la mèr k'il
voyé dè fenètr¨ du presbytère, lè petit¨ valé¨-z an
antonouar ou il alè résité son brévyèr, an regardan o louin
pasé lè bato¨.

É lè deu prètr¨ prir konjé. Le vyeu anbrasa Jeanne, ki
fayi pleré.

Uit jour¨ plus tar, l'abé Tolbiac revin. Il parla dè réform¨
k'il akonplisè kom orè pu le fèr un prins prenan
posésion de son royaume. Pui il priya la kontès de ne pouin
manké l'ofis du dimanch, é de komunyé à tout lè fèt.

-- Vou é moua, dizè-t-il, nou som la tèt du pays; nou
devon¨ le gouvèrné é nou montré toujour kom un-n ègzanpl à
suivr. Il fo ke nou soyons uni pour ètr puisan¨ é
rèspèkté. L'égliz é le chato se donan la min, la chomyèr
nou krindra é nou-z obéira.

La relijyon de Jeanne étè tout de santiman; èl avè sèt
foua rèveuz ke gard toujour une fam; é, si èl
akonplisè à peu prè sè devouar¨, s'étè surtou par abitud
gardé du kouvan, la filozofi frondeuz du baron-n ayant depui
lontan jeté ba sè konviksion¨.

L'abé Piko se kontantè du peu k'èl pouvè lui doné é ne
la gourmandè jamè. Mè son sukséser, ne l'ayant pouin vu à
l'ofis du présédan dimanch, étè akouru inkyè é sévèr.

Èl ne voulu pouin ronpr avèk le presbytère é promi, se
rézèrvan de ne se montré asidu ke par konplèzans dan lè
premyèr¨ semèn¨.

Mè, peu à peu, èl pri l'abitud de l'égliz é subi
l'influans de se frèl abé intègr é dominater. Mystique, il
lui plèzè par sè-z ègzaltasion¨ é sè-z arder¨. Il fezè vibré
an-n èl la kord de poézi relijyeuz ke tout lè fam¨ on
dan l'am. Son ostérité intrètabl, son mépri du mond é dè
sansuialité¨, son dégou dè préokupasion¨ umèn¨, son amour de
Dyeu, son inèkspéryans juvénil é sovaj, sa parol dur, sa
volonté inflèksibl donè à Jeanne l'inprésion de se ke
devè ètr lè martyrs; é èl se lèsè séduir, èl,
sèt soufrant déja dézabuzé, par le fanatizm rijid de sèt
anfan, ministr du Syèl.

Il la menè o Krist konsolater, lui montran koman lè joua¨
pyeuz¨ de la relijyon apèzrè tout sè soufrans¨; é
èl s'ajnouyè o konfèsional, s'umilyan, se santan
petit é fèbl devan se prètr ki sanblè avouar kinz an¨.

Mè il fu byinto détèsté par tout la kanpagn.

D'une inflèksibl sévérité pour lui-mèm, il se montrè pour lè
otr d'une inplakabl intolérans. Une choz surtou le
soulvè de kolèr é d'indignasion, l'amour. Il an parlè dan
sè prèch avèk anporteman, an tèrm¨ kru¨, selon l'uzaj
éklézyastik, jetan sur sè-t oditouar de rustr¨ dè péryod¨
tonant¨ kontr la konkupisans; é il tranblè de furer,
trépignè, l'èspri anté dè-z imaj¨ k'il évokè dan sè
furer¨.

Lè gran¨ ga é lè fiy¨ se koulè dè regar¨ sournoua à
travèr l'égliz; é lè vyeu paysan, ki èm toujour à
plèzanté sur sè choz¨-la, dézaprouvè l'intolérans du
peti kuré an retournan à la fèrm aprè l'ofis, à koté du fis¨
an blouz bleu é de la fèrmyèr an mant nouar. É tout la
kontré étè-t an-n émoua.

On se rakontè tou ba sè sévérité¨ o konfèsional, lè
pénitans¨ sévèr¨ k'il inflijè; é, kom il s'obstinè à
refuzé l'apsolusion o fiy¨ don la chasteté avè subi dè
atint¨, la mokri s'an mèla. On ryè, o gran-mès¨ dè
fèt, kan on voyé dè jenès¨ rèsté à ler¨ ban¨ o lyeu
d'alé komunyé avèk lè-z otr.

Byinto il épya lè-z amoureu pour anpéché ler¨ rankontr, kom
fè un gard poursuivan lè brakonyé¨. Il lè chasè le lon
dè fosé¨, dèryèr lè granj¨, par lè souar¨ de lune, é dan
lè touf¨ de jon¨ eu007-03-0in¨ sur le vèrsan dè petit¨ kot¨.

Une foua il an dékouvri deu ki ne se dézunir pa devan lui;
il¨ se tenè par la tay, é marchè-t an s'anbrasan dan
un ravin ranpli de pyèr¨.

L'abé kriya:

-- Voulé-vou byin finir, manan¨ ke vou-z èt!

É le ga, s'étan retourné, lui répondi:

-- Mèlé-vou d'vo-z afèr, m'sieu l'kuré, sèl-la n'vou
r'gard pa.

Alor l'abé ramasa dè kayou¨ é lè ler jeta kom on fè
o chyin¨.

Il¨ s'anfui-t an ryan tous¨ deu; é le dimanch suivan, il lè
dénonsa par ler¨ non¨-z an plèn égliz.

Tous¨ lè garson¨ du pays sèsèr d'alé o-z ofis¨.

Le kuré dinè o chato tous¨ lè jeudi¨, é venè souvan-t an
semèn kozé avèk sa pénitant. Èl s'ègzaltè kom lui,
diskutè sur lè choz¨ imatéryèl¨, manyè tou l'arsenal
antik é konpliké dè kontrovèrs¨ relijyeuz¨.

Il¨ se promnè tous¨ deu le lon de la grand alé de la
barone an parlan du Krist é dè-z Apotr¨, é de la Vyèrj é
dè Pèr¨ de l'Égliz, kom s'il¨ lè-z us konu¨. Il¨
s'arètè parfoua pour se pozé dè kèstyon¨ profond¨ ki lè
fezè divagé mystiquement, èl, se pèrdan-t an dè
rèzoneman¨ poétik¨ ki montè o syèl kom dè fuzé,
lui plus prési, argan kom un-n avoué monomane ki démontrerè
matématikman la kouadratur du sèrkl.

Julyin trètè le nouvo kuré avèk un gran rèspè, répétan
san sès:

-- Il me v, se prètr-la, il ne paktiz pa.

É il se konfèsè é komunyè à volonté, donan l'ègzanpl
prodigalement.

Il alè mintnan prèsk chak jour ché lè Fourville,
chasan avèk le mari ki ne pouvè plus se pasé de lui, é
montan à cheval avèk la kontès, malgré lè plui¨ é lè gro
tan. Le kont dizè:

-- Il¨ son-t anrajé avèk ler cheval, mè sela fè du byin à ma
fam.

Le baron revin vèr la mi-novanbr. Il étè chanjé, vyéyi,
étin, bégné dan-z une tristès nouar ki avè pénétré son
èspri. É tou de suit l'amour ki le lyè à sa fiy sanbla
akru kom si sè kèlk moua de morn solitud us
ègzaspéré son bezouin d'afèksion, de konfyans é de tandrès.

Jeanne ne lui konfya pouin sè-z idé¨ nouvèl¨, son intimité avèk
l'abé Tolbiac, é son arder relijyeuz; mè, la premyèr foua
k'il vi le prètr, il santi s'évéyé kontr lui une inimityé
véémant.

É kan la jen fam lui demanda, le souar: «Koman le trouv-
tu?» il répondi:

-- Sè-t om-la, s'è-t un-n inkiziter! Il doua ètr trè
danjreu.

Pui kan il u apri par lè paysan don-t il étè l'ami, lè
sévérité¨ du jen prètr, sè vyolans¨, sèt èspès de
pèrsékusion k'il ègzèrsè kontr lè loua¨ é lè-z instin¨ iné¨,
se fu-t une èn ki éklata dan son ker.

Il étè, lui, de la ras dè vyeu filozof adorater¨ de la
natur, atandri dè k'il voyé deu-z animo s'unir, à jenou¨
devan une èspès de Dyeu pantéist é érisé devan la
konsèpsion katolik d'un Dyeu à intantyon¨ bourjouaz¨, à
kolèr¨ jézuitik¨-z é à vanjans¨ de tyran, un Dyeu ki lui
raptisè la kréasion antrevu, fatal, san limit, tout-
puisant, la kréasion vi, lumyèr, tèr, pansé, plant, roch,
om, èr, bèt, étoual, Dyeu, insékt an mèm tan, kréan
pars k'èl è kréasion, plus fort k'une volonté, plus vast
k'un rèzoneman, produizan san but, san rèzon é san fin
dan tous¨ lè sans é dan tout lè form à travèr l'èspas
infini, suivan lè nésésité du azar é le vouazinaj dè
solèy¨ chofan lè mond¨.

La kréasion kontnè tous¨ lè jèrm¨, la pansé é la vi se
dévlopan-t an-n èl kom dè fler¨ é dè frui¨ sur lè-z arbr¨.

Pour lui donk, la reproduksion étè la grand loua jénéral,
l'akt sakré, rèspèktabl, divin, ki akonpli l'obskur é
konstant volonté de l'Ètr Univèrsèl. É il komansa, de fèrm an
fèrm, une kanpagn ardant kontr le prètr intoléran,
pèrsékuter de la vi.

Jeanne, dézolé, priyè le Sègner, inplorè son pèr; mè il
répondè toujour:

-- Il fo konbatr sè-z om¨-la, s'è notr droua é notr
devouar. Il¨ ne son pa umin¨.

Il répétè, an sekouan sè lon¨ cheveu¨ blan¨:

-- Il¨ ne son pa umin¨; il¨ ne konprèn ryin, ryin, ryin.
Il¨-z ajis dan-z un rèv fatal; il¨ son-t anti-physiques.

É il kriyè «Anti-physiques!» kom s'il u jeté une
malédiksion.

Le prètr santè byin l'ènemi, mè, kom il tenè à rèsté
mètr du chato é de la jen fam, il tanporizè, sur de la
viktouar final.

Pui une idé fiks le antè; il avè dékouvèr par azar lè
amour¨ de Julyin-n é de Gilberte, é il lè voulè intèronpr à
tou pri.

Il s'an vin un jour trouvé Jeanne é, aprè un lon antretyin
mystique, il lui demanda de s'unir à lui pour konbatr, pour tué
le mal dan sa propr famiy, pour sové deu-z am¨-z an danjé.

Èl ne konpri pa é voulu savouar. Il répondi:

-- L'er n'è pa venu, je vou revèrè byinto.

É il parti bruskeman.

L'ivèr alor touchè à sa fin, un-n ivèr pouri, kom on di o
chan¨, umid é tyèd.

L'abé revin kèlk jour¨ plus tar é parla an tèrm¨ obskur¨
d'une de sè lyèzon¨ indign antr jan¨ ki devrè ètr
iréprochabl¨. Il apartenè, dizè-t-il, à seu ki avè
konèsans de sè fè¨, de lè-z arété par tous¨ lè moyens.
Pui il antra an dè konsidérasion¨ èlvé, pui, prenan la min
de Jeanne, il l'adjura d'ouvrir lè yeu¨, de konprandr é de
l'édé.

Èl avè konpri, sèt foua, mè èl se tèzè, épouvanté à
la pansé de tou se ki pouvè survenir de pénibl dan sa
mèzon trankil à prézan, é èl fègni de ne pa savouar se
ke l'abé voulè dir. Alor il n'ézita plu-z é parla
klèrman.

-- S'è-t un devouar pénibl ke je vè akonplir, madam la
kontès, mè je ne pui fèr otreman. Le ministèr ke je
ranpli m'ordone de ne pa vou lèsé ignoré se ke vou
pouvé anpéché. Saché donk ke votr mari antretyin une amityé
kriminèl avèk Madam de Fourville.

Èl bèsa la tèt, rézigné é san fors.

Le prètr repri:

-- Ke konté-vou fèr, mintnan?

Alor èl balbusya:

-- Ke voulé-vou ke je fas, mesyeu l'abé?

Il répondi vyolaman:

-- Vou jeté-r an travèr de sèt pasion koupabl.

Èl se mi à pleré; é d'une voua navré:

-- Mè il m'a déja tronpé avèk une bone; mè il ne m'ékout
pa; il ne m'èm plus; il me maltrèt sito ke je manifèst un
dézir ki ne lui konvyin pa. Ke pui-je?

Le kuré, san répondr dirèkteman, s'ékriya:

-- Alor, vou vou-z inkliné! Vou vou rézigné! Vou konsanté!
L'adultèr è sou votr toua; é vou le toléré! Le krim
s'akonpli sou vo yeu¨, é vou détourné le regar? Èt-vou
une épouz? une krétyèn? une mèr?

Èl sanglotè:

-- Ke voulé-vou ke je fas?

Il réplika:

-- Tou pluto ke de pèrmètr sèt infami. Tou, vou di-je.
Kité-le. Fuyez sèt mèzon souyé.

Èl di:

-- Mè je n'é pa d'arjan, mesyeu l'abé; é pui je sui
san kouraj, mintnan; é pui koman partir san prev¨? Je
n'an-n é mèm pa le droua.

Le prètr se leva, frémisan:

-- S'è la lachté ki vou konsèy, madam, je vou croyais
otr. Vou-z èt indign de la mizérikord de Dyeu!

Èl tonba à sè jenou¨:

-- O! je vou-z an pri, ne m'abandoné pa, konsèyé-moua!

Il prononsa d'une voua brèv:

-- Ouvré lè yeu¨ de M. de Fourville. S'è-t à lui k'il
apartyin de ronpr sèt lyèzon.

À sèt pansé une épouvant la sézi:

-- Mè il lè turè, mesyeu l'abé! É je komètrè une
dénonsyasion! O! pa sela, jamè!

Alor, il leva la min kom pour la modir, tou soulvé de
kolèr:

-- Rèsté dan votr ont é dan votr krim; kar vou-z èt plus
koupabl k'eu¨. Vou-z èt l'épouz konplèzant! Je n'é plus
ryin à fèr isi.

É il s'an-n ala, si furyeu ke tou son kor tranblè.

Èl le suivi épèrdu, prèt à sédé, komansan à promètr.
Mè il demerè vibran d'indignasion, marchan à pa rapid¨-z an
sekouan de raj son gran paraplui bleu prèsk osi o ke
lui.

Il apèrsu Julyin debou prè de la baryèr, dirijan dè
travo¨ d'ébranchage; alor il tourna à goch pour travèrsé la
fèrm dè Kouyar; é il répétè:

-- Lèsé-moua, madam, je n'é plus ryin à vou dir.

Just sur son chemin, o milyeu de la kour, un ta d'anfan¨, seu
de la mèzon é seu dè vouazin¨ atroupé otour de la loj de la
chyèn Mirza, kontanplè kuryeuzman kèlk choz, avèk une
atansion konsantré é muièt. O milyeu d'eu¨ le baron, lè
min¨ dèryèr le do, regardè osi avèk kuryozité. On-n u di
un mètr d'ékol. Mè, kan il vi de louin le prètr, il s'an
ala pour évité de le rankontré, de le salué, de lui parlé.

Jeanne dizè, supliyant:

-- Lèsé-moua kèlk jour¨, mesyeu l'abé, é revné o
chato. Je vou rakontrè se ke j'orè pu fèr, é se ke
j'orè préparé; é nou-z avizron.

Il¨-z arivè alor oprè du group dè-z anfan¨; é le kuré
s'aprocha pour vouar se ki lè-z intérèsè insi. S'étè la
chyèn ki mètè ba. Devan sa nich sink peti¨ grouyè
déja otour de la mèr ki lè léchè avèk tandrès, étandu sur
le flan, tou-t andolori. O moman ou le prètr se panchè, la
bèt krispé s'alonja é un sizyèm peti toutou paru. Tous¨ lè
galopin¨ alor, sézi de joua, se mir à kriyé-r an batan dè
min¨:

-- An v'la ankor un, an v'la ankor un!

S'étè un jeu pour eu¨, un jeu naturèl ou ryin d'inpur n'antrè.
Il¨ kontanplè sèt nèsans kom il¨-z orè regardé
tonbé dè pom.

L'abé Tolbiac demera d'abor stupéfè, pui, sézi d'une furer
irézistibl, il leva son gran paraplui é se mi à frapé dan
le ta dè-z anfan¨ sur lè tèt¨, de tout sa fors. Lè galopin¨
éfaré s'anfuir à tout janb¨; é il se trouva subitman-t an
fas de la chyèn an jézine ki s'éforsè de se levé. Mè il
ne la lèsa pa mèm se drésé sur sè pat¨, é, la tèt
pèrdu, il komansa à l'asomé à tour de bra. Anchéné, èl
ne pouvè s'anfuir, é jémisè afreuzman-t an se débatan
sou lè kou¨. Il kasa son paraplui. Alor, lè min¨ vid, il
monta desu, la pyétinan avèk frénézi, la pilan, l'ékrazan.
Il lui fi mètr o mond un dèrnyé peti ki jayi sou la
prèsion; é il achva, d'un talon forsené, le kor sègnan ki
remuiè ankor o milyeu dè nouvo-né¨ piaulants, avegl é
lour¨, chèrchan déja lè mamèl¨.

Jeanne s'étè sové; mè le prètr soudin se santi pri o
kou, un souflè fi soté son trikorn; é le baron, ègzaspéré,
l'anporta jusk'à la baryèr é le jeta sur la rout.

Kan M. Le Perthuis se retourna, il apèrsu sa fiy à jenou¨,
sanglotan o milyeu dè peti¨ chyin¨ é lè rekeyan dan sa
jup. Il revin vèr èl à gran¨ pa, an jèstikulan, é il
kriyè:

-- Le vouala, le vouala, l'om an soutane! L'a-tu vu, mintnan?

Lè fèrmyé¨ étè akouru, tou le mond regardè la bèt
évantré; é la mèr Kouyar déklara:

-- S'è-t-il posibl d'ètr sovaj kom sa!

Mè Jeanne avè ramasé lè sèt peti¨ é prétandè lè
èlvé.

On essaya de ler doné du lè: troua mourur le landmin.
Alor le pèr Simon kouru le pays pour dékouvrir une chyèn
alètan. Il n'an trouva pa, mè il raporta une chat an
afirman k'èl ferè l'afèr. On tuia donk troua otr
peti¨ é on konfya le dèrnyé à sèt nouris d'une otr ras.
Èl l'adopta imédyatman, é lui tandi sa mamèl an se
kouchan sur le koté.

Pour k'il n'épuiza pouin sa mèr adoptiv, on sevra le chyin
kinz jour¨ aprè, é Jeanne se charja de le nourir èl-mèm
o biberon. Èl l'avè nomé Toto. Le baron chanja son non
d'otorité, é le batiza «Masakr».

Le prètr ne revin pa, mè, le dimanch suivan, il lansa du
o de la chèr dè-z inprékasion¨, dè malédiksion¨ é dè
menas kontr le chato, dizan k'il fo porté le fèr rouj
dan lè plè¨, anathématisant le baron ki s'an-n amuza, é
markan d'une aluzyon voualé, ankor timid, lè nouvèl¨
amour¨ de Julyin. Le vikont fu-t ègzaspéré, mè la krint d'un
skandal afreu étègni sa kolèr.

Alor, de prone an prone, le prètr kontinuia l'anons de sa
vanjans, prédizan ke l'er de Dyeu aprochè, ke tous¨ sè
ènemi¨ serè frapé.

Julyin-n ékrivi à l'archevèk une lètr rèspèktuieuz mè
énèrjik. L'abé Tolbiac fu menasé d'une disgras. Il se tu.

On le rankontrè mintnan fezan de long¨ kours¨
solitèr¨, à pa alonjé, avèk un-n èr ègzalté. Gilberte é Julyin
dan ler¨ promnad¨ à cheval l'apèrsevè à tou moman,
parfoua o louin kom un pouin nouar o bou d'une plèn ou sur le
bor de la falèz, parfoua lizan son brévyèr dan kèlk
étroua valon ou il¨-z alè antré. Il¨ tournè brid alor
pour ne pouin pasé prè de lui.

Le printan étè venu, ravivan ler amour, lè jetan chak
jour o bra l'un de l'otr, tanto isi, tanto la, sou tou
abri ou lè portè ler¨ kours¨.

Kom lè fey¨ dè-z arbr¨ étè ankor klèr¨, é l'èrb
umid, é k'il¨ ne pouvè, insi k'o ker de l'été,
s'anfonsé dan lè tayi dè boua, il¨-z avè adopté le plus
souvan, pour kaché ler¨-z étrint¨, la kabane anbulant d'un
bèrjé, abandoné depui l'oton o somè de la kot de
Vaucotte.

Èl rèstè la tout sel, ot sur sè rou¨, à sink san
mètr de la falèz, just o pouin ou komansè la désant
rapid du valon. Il¨ ne pouvè ètr surpri dedan, kar il¨
dominè la plèn; é lè chevo¨ ataché o brankar¨
atandè k'il¨ fus la de bézé¨.

Mè vouala k'un jour, o moman ou il¨ kitè se refuj, il¨
apèrsur l'abé Tolbiac asi prèsk kaché dan lè jon¨
eu007-03-0in¨ de la kot.

-- Il fodra lèsé no chevo¨ dan le ravin, di Julyin, il¨
pourè nou dénonsé de louin.

É il¨ prir l'abitud d'ataché lè bèt¨ dan-z un repli du
val plin de brousay¨.

Pui un souar, kom il¨ rantrè tous¨ deu-z à la Vrillette ou il¨
devè diné avèk le kont, il¨ rankontrèr le kuré d'Étouvent
ki sortè du chato. Il se ranja pour lè lèsé pasé; é
saluia san k'il¨ rencontrassent sè yeu¨.

Une inkyétud lè sézi ki se disipa byinto.

Or Jeanne, un-n aprè-midi, lizè oprè du feu par un gran kou
de van (s'étè o komansman de mè), kan èl apèrsu
soudin le kont de Fourville ki s'an venè à pyé é si vit
k'èl kru un maler arivé.

Èl dèsandi vivman pour le resevouar é, kan èl fu-t an
fas de lui, èl le pansa devenu fou. Il étè kouafé d'une
gros kaskèt fouré k'il ne portè ke ché lui, vétu de sa
blouz de chas, é si pal ke sa moustach rous, ki ne
tranchè pouin d'ordinèr sur son tin koloré, sanblè une
flam. É sè yeu¨-z étè agar¨, roulè, kom vid de
pansé.

Il balbusya:

-- Ma fam è-t isi, n'è-se pa?

Jeanne, pèrdan la tèt, répondi:

-- Mè non, je ne l'é pouin vu ojourd'ui.

Alor il s'asi, kom si sè janb¨ se fus brizé, il ota
sa kouafur é s'essuya le fron avèk son mouchouar, pluzyer
foua, par un jèst machinal; pui se relevan d'une sekous, il
s'avansa vèr la jen fam, lè deu min¨ tandu¨, la bouch
ouvèrt, prè à parlé, à lui konfyé kèlk afreuz douler;
pui il s'arèta, la regarda fikseman, prononsa dan-z une sort de
délir:

-- Mè s'è votr mari... vou osi...

É il s'anfui du koté de la mèr.

Jeanne kouru pour l'arété, l'aplan, l'inploran, le ker
krispé de tèrer, pansan: «Il sè tou! ke v-t-il fèr? O!
pourvu k'il ne lè trouv pouin!»

Mè èl ne le pouvè atindr, é il ne l'ékoutè pa. Il
alè devan lui san-z ézité, sur de son but. Il franchi le
fosé, pui anjanban lè jon¨ eu007-03-0in¨ à pa de jéan, il gagna la
falèz.

Jeanne, debou sur le talu planté d'arbr¨, le suivi lontan
dè yeu¨; pui, le pèrdan de vu, èl rantra, torturé
d'angouas.

Il avè tourné vèr la drouat, é s'étè mi-z à kourir. La mèr
ouleuz roulè sè vag¨; lè gro nuiaj¨ tou nouar¨ arivè
d'une vitès fol, pasè, suivi par d'otr; é chakun
d'eu¨ kriblè la kot d'une avèrs furyeuz. Le van siflè,
jègnè, razè l'èrb, kouchè lè jene¨ rékolt, anportè,
parèy¨ à dè flokon¨ d'ékum, de gran¨-z ouazo¨ blan¨ k'il
antrènè o louin dan lè tèr.

Lè grin¨, ki se suksédè, fouètè le vizaj du kont,
tranpè sè jou é sè moustach¨ ou l'o glisè,
anplisè de brui sè-z orèy¨ é son ker de tumult.

La-ba, devan lui, le val de Vaucotte ouvrè sa gorj profond.
Ryin juske-la k'une ut de bèrjé oprè d'un park à mouton¨
vid. Deu chevo¨ étè ataché o brankar¨ de la mèzon
roulant. Ke pouvè-t-on krindr par sèt tanpèt?

Dè k'il lè-z u apèrsu¨, le kont se koucha kontr tèr, pui
il se trèna sur lè min¨ é sur lè jenou¨, sanblabl à une
sort de monstr avèk son gran kor souyé de bou é sa
kouafur an poual de bèt. Il ranpa jusk'à la kabane solitèr é
se kacha desou pour n'ètr pouin dékouvèr par lè fant¨ dè
planch¨.

Lè chevo¨, l'ayant vu, s'ajitè. Il koupa lantman ler¨
brid avèk son kouto k'il tenè ouvèr à la min é, une
bourask étan survenu, lè-z animo s'anfuir, arselé par
la grèl ki singlè le toua panché de la mèzon de boua, la
fezan tranblé sur sè rou¨.

Le kont alor, redrésé sur lè jenou¨, kola son ey o ba de
la port, an regardan dedan.

Il ne boujè plus; il sanblè atandr. Un tan asé lon
s'ékoula; é tou-t à kou il se releva, fanjeu de la tèt o
pyé¨. Avèk un jèst forsené il pousa le vèrou ki fèrmè
l'ovan o-deor, é, sézisan lè brankar¨, il se mi à
sekoué sèt nich kom s'il u voulu la brizé-r an pyès¨. Pui
soudin, il s'atla, pliyan sa ot tay dan-z un-n éfor
dézèspéré, tiran kom un bef, é altan; é il antrèna,
vèr la pant rapid, la mèzon voyageuse é seu k'èl
anfèrmè.

Il¨ kriyè la-dedan, ertan la klouazon du pouin, ne
konprenan pa se ki le-r arivè.

Lorsk'il fu-t an o de la désant, il lacha la léjèr demer
ki se mi à roulé sur la kot inkliné.

Èl présipitè sa kours, anporté folman, alan toujour
plus vit, sotan, trébuchan kom une bèt, batan la tèr de
sè brankar¨.

Un vyeu mandyan, bloti dan-z un fosé, la vi pasé d'un-n élan
sur sa tèt; é il antandi dè kri¨ afreu pousé dan le
kofr de boua.

Tou-t à kou èl pèrdi une rou araché d'un er, s'abati
sur le flan é se remi à dévalé kom une boul, kom une
mèzon dérasiné dégringolerait du somè d'un mon. Pui,
arivan o rebor du dèrnyé ravin, èl bondi-t an dékrivan une
kourb, é, tonban o fon, s'y kreva kom un-n ef.

Dè k'èl se fu brizé sur le sol de pyèr, le vyeu mandyan,
ki l'avè vu pasé, dèsandi à peti¨ pa à travèr lè
rons¨; é, mu par une prudans de paysan, n'ozan aproché du
kofr évantré, il ala jusk'à la fèrm vouazine anonsé
l'aksidan.

On-n akouru; on soulva lè débri; on-n apèrsu deu kor. Il¨
étè mertri, broyés, sègnan¨. L'om avè le fron ouvèr
é tout la fas ékrazé. La machouar de la fam pandè,
détaché dan-z un chok; é ler¨ manbr¨ kasé étè mou¨ kom
s'il n'y avè plus d'os sou la chèr.

On lè rekonu sepandan; é on se mi à rèzoné longman sur
lè koz de se maler.

-- Qué ki fezè dan s'té kaut? di une fam.

Alor, le vyeu povr rakonta k'il¨ s'étè aparaman
réfujyé la-dedan pour se mètr à l'abri d'une bourask, é
ke le van furyeu avè du chaviré é présipité la kabane. É
il èksplikè ke lui-mèm alè s'y kaché kan il avè vu lè
chevo¨ ataché o brankar¨, é konpri par la ke la plas
étè okupé.

Il ajouta d'un-n èr satisfè:

-- San sa, s'è moua k'j'y pasè.

Une voua di:

-- Sa orè-t-il pa myeu valu?

Alor, le bonom se mi dan-z une kolèr tèribl:

-- Pourkoua k'sa orè myeu valu? Pars k'je sieus povr é
k'i son rich¨! Gèté-lè, à s't'er...

É, tranblan, dèghniyé, ruislan d'o, sordid avèk sa barb
mélé é sè lon¨ cheveu¨ koulan du chapo défonsé, il montrè
lè deu kadavr¨ du bou de son baton krochu; é il déklara:

-- J'som tous¨-z égo¨, la-devan.

Mè d'otr paysan-z étè venu¨, é regardè de kouin, d'un
ey inkyè, sournoua, effrayé, égoist é lach. Pui on
délibéra sur se k'on ferè; é il fu désidé, dan l'èspouar
d'une rékonpans, ke lè kor serè reporté o chato¨. On
atla donk deu karyol¨. Mè une nouvèl difikulté surji.
Lè-z un voulè sinpleman garnir de pay le fon dè
vouatur; lè-z otr étè d'avi d'y plasé dè matla par
konvnans.

La fam ki avè déja parlé kriya:

-- Mè y s'ront plin¨ d'san, sè matla, k'y fodra lè
r'lavé à l'ieau de javèl.

Alor, un gro fèrmyé à fas réjoui répondi:

-- I lè pèron donk. Plus k'sa vodra, plus k'sa sera chèr.

L'arguman fu désizif.

É lè deu karyol¨, o pèrché sur dè rou¨ san resor¨,
partir o tro, l'une à drouat, l'otr à goch, sekouan é
balotan à chak kao dè grand¨ ornyèr¨ sè rèst d'ètr¨
ki s'étè étrin é ki ne se rankontrerè plus.

Le kont, dè k'il avè vu roulé la kabane sur la dur
désant, s'étè anfui de tout la vitès de sè janb¨ à
travèr la plui é lè bourask¨. Il kouru insi pandan
pluzye-z er¨, koupan lè rout¨, sotan lè talu, krevan
lè è¨; é il étè rantré ché lui à la tonbé du jour, san
savouar koman.

Lè domèstik¨ éfaré l'atandè é lui anonsèr ke lè
deu chevo¨ venè de revenir san kavalyé¨, selui de Julyin
ayant suivi l'otr.

Alor M. de Fourville chansla; é d'une voua antrekoupé:

-- Il ler sera arivé kèlk aksidan par se tan afreu. Ke
tou le mond se mèt à ler rechèrch.

Il reparti lui-mèm; mè, dè k'il fu or de vu, il se kacha
sou-z une rons, gètan la rout par ou alè revenir mort, ou
mourant, ou peu-ètr èstropyé, défiguré à jamè, sèl k'il
èmè ankor d'une pasion sovaj.

É byinto, une karyol pasa devan lui, ki portè kèlk
choz d'étranj.

Èl s'arèta devan le chato, pui antra. S'étè sela, oui,
s'étè Èl; mè une angouas effroyable le kloua sur plas, une
per oribl de savouar, une épouvant de la vérité; é il ne
remuiè plus, bloti kom un lyèvr, trésayan o mouindr
brui.

Il atandi une er, deu-z er¨ peu-ètr. La karyol ne
sortè pa. Il se di ke sa fam èkspirè; é la pansé de la
vouar, de rankontré son regar, l'anpli d'une tèl orer k'il
krègni soudin d'ètr dékouvèr dan sa kachèt é forsé de
rantré pour asisté à sèt agoni, é k'il s'anfui ankor
jusk'o milyeu dè boua. Alor, tou-t à kou, il réfléchi k'èl
avè peu-ètr bezouin de sekour, ke pèrsone san dout ne
pouvè la souagné; é il revin-t an kouran épèrduman.

Il rankontra, an rantran, son jardinyé é lui kriya:

-- É byin?

L'om n'ozè pa répondr. Alor, M. de Fourville urlan
prèsk:

-- È-t-èl mort?

É le sèrviter balbusya:

-- Oui, mesyeu le kont.

Il resanti un soulajman imans. Un kalm brusk antra dan
son san é dan sè muskl vibran¨; é il monta d'un pa fèrm
lè march de son gran pèron.

L'otr karyol avè gagné lè Pepl¨. Jeanne, de louin,
l'apèrsu, vi le matla, devina k'un kor jizè desu, é
konpri tou. Son émosion fu si viv k'èl s'afèsa san
konèsans.

Kan èl repri sè sans, son pèr lui tenè la tèt é lui
mouyè lè tanp¨ de vinègr. Il demanda an-n ézitan:

-- Tu sè?...

Èl murmura:

-- Oui, pèr.

Mè, kan èl voulu se levé, èl ne le pu tan èl
soufrè.

Le souar mèm èl akoucha d'un-n anfan mor: d'une fiy.

Èl ne vi ryin de l'antèrman de Julyin; èl n'an su ryin.
Èl s'apèrsu selman o bou d'un jour ou deu ke tant Lison
étè revnu; é, dan lè kochmar¨ fyévreu ki la antè,
èl chèrchè obstinéman à se raplé depui kan la vyèy
fiy étè reparti dè Pepl¨, à kèl épok, dan kèl
sirkonstans¨. Èl n'y pouvè parvenir, mèm an sè-z er¨ de
lusidité, sur selman k'èl l'avè vu aprè la mor de
petit mèr.




-- Xi --


Èl demera troua moua dan sa chanbr, devenu si fèbl é si
pal k'on la croyé é k'on la dizè pèrdu. Pui peu à peu
èl se ranima. Peti pèr é tant Lison ne la kitè pa,
instalé tous¨ deu-z o Pepl¨. Èl avè gardé de sèt
sekous une maladi nèrveuz; le mouindr brui la fezè
défayir, é èl tonbè-t an de long¨ syncopes provoké par
lè koz lè plu-z insignifyant¨.

Jamè èl n'avè demandé de détay¨ sur la mor de Julyin. Ke
lui inportè? N'an savè-èl pa asé? Tou le mond croyé à
un-n aksidan, mè èl ne s'y tronpè pa; é èl gardè-t an son
ker se sekrè ki la torturè: la konèsans de l'adultèr,
é la vizyon de sèt brusk é tèribl vizit du kont, le jour
de la katastrof.

Vouala ke mintnan son am étè pénétré par dè souvenir¨
atandri, dou é mélankolik¨, dè kourt¨ joua¨ d'amour ke
lui avè otrefoua doné son mari. Èl trésayè à tou
moman à dè révèy¨ inatandu¨ de sa mémouar; é èl le revoyé
tèl k'il avè été an sè jour¨ de fiyansay¨, é tèl osi
k'èl l'avè chéri an sè sel¨-z er¨ de pasion ékloz¨ sou
le gran solèy de la Kors. Tous¨ lè défo¨ diminuiè, tout
lè durté¨ disparèsè, lè-z infidélité¨ èl¨-mèm
s'aténuiè mintnan dan l'élouagnman grandisan du tonbo
fèrmé. É Jeanne, anvai par une sort de vag gratitud
postum pour sè-t om ki l'avè tenu an sè bra, pardonè
lè soufrans¨ pasé pour ne sonjé k'o moman¨ ereu.
Pui, le tan marchan toujour é lè moua tonban sur lè moua
poudrèrent d'oubli, kom d'une pousyèr akumulé, tout sè
réminisans¨ é sè douler¨; é èl se dona tou-t antyèr à son
fis¨.

Il devin l'idol, l'unik pansé dè troua ètr¨ réuni otour
de lui; é il régnè-t an dèspot. Une sort de jalouzi se déklara
mèm antr sè troua èsklav¨ k'il avè, Jeanne regardan
nèrveuzman lè gran¨ bézé¨ doné o baron aprè lè séans¨
de cheval sur un jenou. É tant Lison, néglijé par lui kom
èl l'avè toujour été par tou le mond, trété parfoua-z an
bone par se mètr ki ne parlè gèr ankor, s'an-n alè
pleré dan sa chanbr an konparan lè-z insignifyant¨ karès
mandyé par èl é obtenu à pèn o-z étrint¨ k'il gardè
pour sa mèr é pour son gran-pèr.

Deu-z ané¨ trankil¨, san-z okun évèneman, pasèr dan la
préokupasion insésant de l'anfan. O komansman du trouazyèm
ivèr, on désida k'on-n irè abité Rouen jusk'o printan; é
tout la famiy émigra. Mè, an-n arivan dan l'ansyèn mèzon
abandoné é umid, Paul u une bronchit si grav k'on
krègni une plerézi; é lè troua paran¨ épèrdu¨ déklarèr
k'il ne pouvè se pasé de l'èr dè Pepl¨. On l'y ramena dè
k'il fu géri.

Alor komansa une séri d'ané¨ monoton¨-z é dous¨.

Toujour ansanbl otour du peti, tanto dan sa chanbr, tanto
dan le gran salon, tanto dan le jardin, il¨ s'èkstazyè sur
sè bégèman¨, sur sè-z èksprésion¨ drol¨, sur sè jèst¨.

Sa mèr l'aplè Paulet par kalineri, il ne pouvè artikulé
se mo é le prononsè Poulè, se ki évèyè dè rir¨
intèrminabl¨. Le surnon de Poulè lui rèsta. On ne le dézignè
plu-z otreman.

Kom il grandisè vit, une dè pasionant¨-z okupasion¨ dè
troua paran¨ ke le baron aplè «sè troua mèr¨» étè de
mezuré sa tay.

On-n avè trasé sur le lanbri kontr la port du salon une séri
de peti¨ trè¨ o kanif indikan, de moua-z an moua, sa
krouasans. Sèt échèl, batizé «échèl de Poulè», tenè
une plas konsidérabl dan l'ègzistans de tou le mond.

Pui un nouvèl individu vin joué un rol inportan dan la
famiy, le chyin «Masakr», néglijé par Jeanne préokupé
unikman de son fis¨. Nouri par Ludivine é lojé dan-z un vyeu
baril devan l'ékuri, il vivè solitèr, toujour à la chèn.

Paul, un matin, le remarka, é se mi à kriyé pour alé
l'anbrasé. On l'y konduizi avèk dè krint¨ infini¨. Le chyin
fi fèt à l'anfan ki beugla kan on voulu lè séparé. Alor
Masakr fu laché é instalé dan la mèzon. Il devin
l'inséparabl de Paul, l'ami de tous¨ lè-z instan¨. Il¨ se
roulè ansanbl, dormè kot à kot sur le tapi. Pui
byinto Masakr koucha dan le li de son kamarad ki ne
konsantè plu-z à le kité. Jeanne se dézolè parfoua à koz
dè pus¨; é tant Lison-n an voulè o chyin de prandr une si
gros par de l'afèksion du peti, de l'afèksion volé par
sèt bèt, lui sanblè-t-il, de l'afèksion k'èl orè tan
déziré.

De rar¨ vizit étè échanjé avèk lè Briseville é lè
Koutèlyé. Le mèr é le mèdesin troublè sel¨ la solitud du
vyeu chato. Jeanne, depui le mertr de la chyèn é lè
soupson¨ ke lui avè inspiré le prètr lor de la mor oribl
de la kontès é de Julyin, n'antrè plu-z à l'égliz, irité
kontr le Dyeu ki pouvè avouar de parèy¨ ministr¨.

L'abé Tolbiac, de tan à otr, anatématizè-t an dè-z aluzyon¨
dirèkt¨ le chato anté par l'Èspri du Mal, l'Èspri
d'Étèrnèl Révolt, l'Èspri d'Èrer é de Mansonj, l'Èspri
d'Inikité, l'Èspri de Korupsion é d'Inpurté. Il dézignè
insi le baron.

Son égliz d'ayer étè dézèrté; é, kan il alè le lon
dè chan¨ ou lè labourer¨ pousè ler charu, lè paysan
ne s'arètè pa pour lui parlé, ne se détournè pouin pour
le salué. Il pasè-t an-n outr pour sorsyé, pars k'il avè
chasé le démon d'une fam posédé. Il konèsè, dizè-t-on,
dè parol¨ mystérieuses pour ékarté lè sor¨, ki n'étè,
selon lui, ke dè-z èspès¨ de fars de Satan. Il inpozè lè
min¨ o vach¨ ki donè du lè bleu ou ki portè la
keu an sèrkl, é par kèlk mo¨ inkonu¨ il fezè
retrouvé lè-z objè¨ pèrdu¨.

Son èspri étroua-t é fanatik s'adonè avèk pasion à l'étud
dè livr relijyeu kontnan l'istouar dè-z aparision¨ du
Dyabl sur la tèr, lè divèrs manifèstasion¨ de son pouvouar,
sè-z influans okult¨-z é varyé, tout lè resours¨ k'il
avè, é lè tour¨ ordinèr¨ de sè ruz. É kom il se
croyé aplé partikulyèrman à konbatr sèt Puisans
mystérieuse é fatal, il avè apri tout lè formul¨
d'ègzorsizm indiké dan lè manuièl¨ éklézyastik¨.

Il croyé san sès santir èré dan l'onbr le Malin Èspri;
é la fraz latine revnè à tou moman sur sè lèvr¨: _Sicut
leo rugiens sirkui quaerens quem devoret_.

Alor une krint se répandi, une tèrer de sa fors kaché. Sè
konfrèr¨ eu¨-mèm, prètr¨ ignoran¨ dè kanpagn¨, pour ki
Belzébuth è-t artikl de foua, ki, troublé par lè prèskripsion¨
minusyeuz¨ dè rit¨-z an ka de manifèstasion de sèt puisans
du mal, an-n ariv à konfondr la relijyon avèk la maji,
konsidérè l'abé Tolbiac kom un peu sorsyé; é il¨ le
rèspèktè otan pour le pouvouar obskur k'il¨ lui supozè
ke pour l'inatakabl ostérité de sa vi.

Kan il rankontrè Jeanne, il ne la saluiè pa.

Sèt situiasion inkyétè é dézolè tant Lison, ki ne
konprenè pouin, an son am krintiv de vyèy fiy, k'on
n'ala pa à l'égliz. Èl étè pyeuz san dout, san dout
èl se konfèsè é komunyè; mè pèrsone ne le savè, ne
chèrchè à le savouar.

Kan èl se trouvè sel, tout sel avèk Paul, èl lui
parlè, tou ba, du bon Dyeu. Il l'ékoutè à peu prè kan
èl lui rakontè lè-z istouar¨ mirakuleuz¨ dè premyé¨ tan
du mond; mè, kan èl lui dizè k'il fo èmé, bokou,
bokou le bon Dyeu, il répondè parfoua:

-- Ou k'il è, tant?

Alor èl montrè le syèl avèk son doua:

-- La-o, Poulè, mè il ne fo pa le dir.

Èl avè per du baron. Mè un jour Poulè lui déklara:

-- Le bon Dyeu, il è partou, mè il è pa dan l'égliz.

Il avè parlé à son gran-pèr dè révélasion¨ mystérieuses de
tant.

L'anfan prenè di-z an¨; sa mèr sanblè-t an-n avouar karant. Il
étè for, turbulan, ardi pour grinpé dan lè-z arbr¨, mè il
ne savè pa gran-choz. Lè leson¨ l'ennuyant, il lè
intèronpè tou de suit. É, tout lè foua ke le baron le
retenè un peu lontan devan un livr, Jeanne osito
arivè, dizan:

-- Lès-le donk joué mintnan. Il ne fo pa le fatigé, il
è si jen.

Pour èl, il avè toujour sis moua ou un-n an. S'è-t à pèn si
èl se randè kont k'il marchè, kourè, parlè kom un
peti om; é èl vivè dan-z une per konstant k'il ne
tonba, k'il n'u froua, k'il n'u cho-t an s'ajitan, k'il
ne manja tro pour son èstoma, ou tro peu pour sa krouasans.

Kan il u douz an¨, une gros difikulté surji; sèl de la
premyèr komunyon.

Liz, un matin, vin trouvé Jeanne é lui reprézanta k'on ne
pouvè lèsé plus lontan le peti san-z instruksion
relijyeuz é san ranplir sè premyé¨ devouar¨. Èl argumanta de
tout lè fason¨, invokan mil rèzon¨, é, avan tou,
l'opinyon dè jan¨ k'il¨ voyaient. La mèr, troublé, indésiz,
ézitè, afirman k'on pouvè atandr ankor.

Mè un moua plus tar, kom èl randè une vizit à la
vikontès de Briseville, sèt dam lui demanda par azar:

-- S'è sèt ané san dout ke votr Paul v fèr sa
premyèr komunyon.

É Jeanne, priz o dépourvu, répondi:

-- Oui, madam.

Se sinpl mo la désida, é, san-z an ryin konfyé à son pèr, èl
priya Liz de konduir l'anfan o katéchizm.

Pandan un moua tou-t ala byin; mè Poulè revin un souar avèk la
gorj anroué. É le landmin il tousè. Sa mèr afolé
l'intèroja, é èl apri ke le kuré l'avè envoyé atandr
la fin de la leson à la port de l'égliz dan le kouran d'èr du
porch, pars k'il s'étè mal tenu.

Èl le garda donk ché èl é lui fi aprandr èl-mèm sèt
alfabè de la relijyon. Mè l'abé Tolbiac, malgré lè
suplikasion¨ de Lison, refuza de l'admètr parmi lè
komunyan¨, kom étan insufizaman instrui.

Il an fu de mèm l'an suivan. Alor le baron, ègzaspéré, jura ke
l'anfan n'avè pa bezouin de krouar à sèt nyèzri, à se
symbole puéril de la transsupstantyasion, pour ètr un-n onèt
om; é il fu désidé k'il serè-t èlvé an krétyin, mè non
pa-z an katolik pratikan, é k'à sa majorité il demerrè
libr de devenir se k'il lui plèrè.

É Jeanne, kèlk tan aprè, ayant fè une vizit o
Briseville, n'an resu pouin-t an retour. Èl s'étona, konèsan
la métikuleuz politès de sè vouazin¨; mè la markiz de
Koutèlyé lui révéla, avèk oter, la rèzon de sèt apstansion.

Se regardan, par la situiasion de son mari, é par son titr byin
otantik, é par sa fortune konsidérabl, kom une sort de
rèn de la noblès normand, la markiz gouvèrnè-t an vrè
rèn, parlè-t an libèrté, se montrè grasyeuz ou kasant,
selon lè-z okazyon¨, admonèstè, redrèsè, félisitè à tou
propo. Jeanne, donk, s'étan prézanté ché èl, sèt dam,
aprè kèlk parol¨ glasyal¨, prononsa d'un ton sék:

-- La sosyété se diviz an deu klas: lè jan¨ ki kroua-t an
Dyeu é seu ki n'y kroua pa. Lè-z un, mèm lè plu-z unbl¨,
son no-z ami¨, no-z égo¨; lè-z otr ne son ryin pour nou.

Jeanne, santan l'atak, réplika:

-- Mè ne peu-t-on krouar an Dyeu san frékanté lè-z égliz¨?

La markiz répondi:

-- Non, madam; lè fidèl¨ von priyé Dyeu dan son égliz kom
on v trouvé lè-z om¨-z an ler¨ demer.

Jeanne, blésé, repri:

-- Dyeu è partou, madam. Kan à moua ki kroua, du fon du
ker, à sa bonté, je ne le sans plus prézan kan sèrtin
prètr¨ se trouv antr lui é moua.

La markiz se leva:

-- Le prètr port le drapo de l'Égliz, madam; kikonk ne
sui pa le drapo è kontr lui, é kontr nou.

Jeanne s'étè levé à son tour, frémisant:

-- Vou croyez, madam, o Dyeu d'un parti. Moua, je kroua o Dyeu
dè-z onèt¨ jan¨.

Èl saluia é sorti.

Lè paysan-z osi la blamè antr eu¨ de n'avouar pouin fè
fèr à Poulè sa premyèr komunyon. Il¨ n'alè pouin o
ofis¨, n'aprochè pouin dè sakreman¨, ou byin ne lè
resevè k'à Pak selon lè prèskripsion¨ formèl¨ de
l'Égliz; mè pour lè myoch¨, s'étè otr choz; é tous¨
orè rekulé devan l'odas d'èlvé un-n anfan or de sèt
loua komune, pars ke la Relijyon, s'è la Relijyon.

Èl vi byin sèt réprobasion, é s'indigna an son am de tout
sè pactisations, de sè-z aranjman¨ de konsyans, de sèt
univèrsèl per de tou, de la grand lachté gîtée o fon de
tous¨ lè ker¨, é paré, kan èl se montr, de tan de
mask rèspèktabl¨.

Le baron pri la dirèksion dè-z étud¨ de Paul, é le mi o latin.
La mèr n'avè plus k'une rekomandasion: «Surtou ne le fatig
pa», é èl rodè, inkyèt, prè de la chanbr o leson¨,
peti pèr lui an-n ayant intèrdi l'antré pars k'èl
intèronpè à tou-t instan l'ansègnman pour demandé: «Tu n'a
pa froua o pyé¨, Poulè?» Ou byin: «Tu n'a pa mal à la tèt,
Poulè?» Ou byin pour arété le mètr: «Ne le fè pa tan
parlé, tu va lui fatigé la gorj.»

Dè ke le peti étè libr, il dèsandè jardiné avèk mèr é
tant. Il¨-z avè mintnan un gran-t amour pour la kultur de la
tèr; é tous¨ troua plantè dè jene¨ arbr¨ o printan,
semè dè grèn¨ don l'éklozyon é la pousé lè
pasionè, tayè dè branch, koupè dè fler¨ pour
fèr dè boukè¨.

Le plus gran sousi du jen om étè la produksion dè
salad¨. Il dirijè katr¨ gran¨ karé du potajé ou il
èlvè avèk un souin èkstrèm, Létu¨, Romèn¨, Chikoré¨,
Barb-de-kapusin, Royales, tout lè-z èspès¨ konu de sè
fey¨ komèstibl¨. Il bèchè, arozè, sarklè, repikè,
èdé de sè deu mèr¨ k'il fezè travayé kom dè fam¨
de journé. On lè voyé, pandan dè-z er¨ antyèr¨, à jenou¨
dan lè plat¨-band, makulan ler¨ rob¨ é ler¨ min¨
okupé à introduir la rasine dè jene¨ plan-z an dè trou¨
k'èl¨ kreuzè d'un sel doua piké d'aplon dan la tèr.

Poulè devenè gran, il atègnè kinz an¨; é l'échèl du
salon markè un mètr sinkant-uit. Mè il rèstè anfan
d'èspri, ignoran, nyè, étoufé par sè deu jup¨ é se vyèy
om èmabl ki n'étè plus du syèkl.

Un souar, anfin, le baron parla du kolèj; é Jeanne osito se
mi à sangloté. Tant Lison, éfaré, se tenè dan-z un kouin
sonbr.

La mèr répondè:

-- K'a-t-il bezouin de tan savouar. Nou-z an feron un-n om dè
chan¨, un jantiyom kanpagnar. Il kultivra dè tèr kom
fon bokou de nobl¨. Il vivra é vyèyira ereu dan sèt
mèzon ou nou-z oron véku avan lui, ou nou mouron. Ke peu-
on demandé de plus?

Mè le baron ochè la tèt.

-- Ke répondra-tu s'il vyin te dir, lorsk'il ora vin-sink
an¨: Je ne sui ryin, je ne sè ryin par ta fot, par la fot
de ton égoizm matèrnèl. Je me sans inkapabl de travayé, de
devenir kèlk'un, é pourtan je n'étè pa fè pour la vi
obskur, unbl, é trist à mourir, à lakèl ta tandrès
imprévoyante m'a kondané.

Èl plerè toujour, inploran son fis¨.

-- Di, Poulè, tu ne me reprochra jamè de t'avouar tro èmé,
n'è-se pa?

É le gran-t anfan, surpri, promètè:

-- Non, maman.

-- Tu me le jur?

-- Oui, maman.

-- Tu veu rèsté isi, n'è-se pa?

-- Oui, maman.

Alor le baron parla fèrm é o:

-- Jeanne, tu n'a pa le droua de dispozé de sèt vi. Se ke
tu fè la è lach é prèsk kriminèl; tu sakrifi ton anfan
à ton boner partikulyé.

Èl kacha sa figur dan sè min¨, pousan dè sanglo¨
présipité, é èl balbusyè dan sè larm¨:

-- J'é été si malereuz... si malereuz! Mintnan ke je
sui trankil avèk lui, on me l'anlèv... K'è- se ke je
devyindrè... tout sel... à prézan?...

Son pèr se leva, vin s'asouar oprè d'èl, la pri dan sè
bra.

-- É moua, Jeanne?

Èl le sézi bruskeman par le kou, l'anbrasa avèk vyolans,
pui, tout sufoké ankor, èl artikula o milyeu
d'étrangleman¨:

-- Oui. Tu a rèzon... peu-ètr... peti pèr. J'étè fol,
mè j'é tan soufèr. Je veu byin k'il ay o kolèj.

É, san tro konprandr se k'on-n alè fèr de lui, Poulè, à
son tour, se mi à larmoyer.

Alor sè troua mèr¨, l'anbrasan, le kalinan, l'ankourajèr.
É lorsk'on monta se kouché, tous¨-z avè le ker sèré é tous¨
plerèr dan ler¨ li¨, mèm le baron ki s'étè kontnu.

Il fu désidé k'à la rantré on mètrè le jen om o
kolèj du Avr; é il u, pandan tou l'été, plus de gatri¨
ke jamè.

Sa mèr jémisè souvan à la pansé de la séparasion. Èl
prépara son trouso kom s'il alè antreprandr un voyage de
di-z an¨; pui, un matin d'oktobr, aprè une nui san somèy,
lè deu fam¨ é le baron montèr avèk lui dan la kalèch ki
parti o tro dè deu chevo¨.

On-n avè déja chouazi, dan-z un-n otr voyage, sa plas o dortouar é
sa plas an klas. Jeanne, èdé de tant Lison, pasa tou le
jour à ranjé lè ard¨ dan la petit komod. Kom le mebl
ne kontnè pa le kar de se k'on-n avè aporté, èl ala
trouvé le provizer pou-r an-n obtenir un segon. L'ékonom fu
aplé; il reprézanta ke tan de linj¨ é d'éfè¨ ne ferè
ke jéné san sèrvir jamè; é il refuza, o non du règleman,
de sédé une otr komod. La mèr, dézolé, se rézolu alor à
loué une chanbr dan-z un peti otèl vouazin, an rekomandan à
l'otelyé d'alé lui-mèm porté à Poulè tou se don-t il orè
bezouin, o premyé apèl de l'anfan.

Pui on fi un tour sur la jeté pour regardé sortir é antré
lè navir¨.

Le trist souar tonba sur la vil ki s'iluminè peu à peu. On
antra pour diné dan-z un rèstoran. Okun d'eu¨ n'avè fin; é
il¨ se regardè d'un-n ey umid pandan ke lè pla¨
défilè devan-t eu¨ é s'an retournè prèsk plin¨.

Pui on se mi-t an march lantman vèr le kolèj. Dè-z anfan¨ de
tout lè tay arivè de tous¨ lè koté¨, kondui¨ par
ler¨ famiy¨ ou par dè domèstik¨. Bokou plerè. On
antandè un brui de larm¨ dan la grand kour à pèn ékléré.

Jeanne é Poulè s'étrègnir lontan. Tant Lison rèstè
dèryèr, oublié tou-t à fè é la figur dan son mouchouar. Mè
le baron, ki s'atandrisè, abréja lè-z adyeu¨-z an-n antrènan sa
fiy. La kalèch atandè devan la port; il¨ montèr dedan
tous¨ troua é s'an retournèr dan la nui vèr lè Pepl¨.

Parfoua un gro sanglo pasè dan l'onbr.

Le landmin Jeanne plera jusk'o souar. Le jour suivan èl fi
atlé le faéton é parti pour Le Avr. Poulè sanblè avouar
déja pri son parti de la séparasion. Pour la premyèr foua de sa
vi il avè dè kamarad¨; é le dézir de joué le fezè frémir
sur sa chèz o parlouar.

Jeanne revin insi tous¨ lè deu jour¨, é le dimanch pour lè
sorti. Ne sachan ke fèr pandan lè klas, antr lè
rékréasion¨, èl demerè asiz o parlouar, n'ayant ni la fors
ni le kouraj de s'élouagné du kolèj. Le provizer la fi priyé
de monté ché lui, é il lui demanda de venir mouin souvan. Èl
ne tin pa kont de sèt rekomandasion.

Il la prévin alor ke, si èl kontinuiè à anpéché son fis¨ de
joué pandan lè-z er¨ d'éba¨, é de travayé-r an le troublan
san sès, on se vèrè forsé de le lui randr; é le baron fu
prèvnu par un mo. Èl demera donk gardé à vu o Pepl¨,
kom une prizonyèr.

Èl atandè chak vakans avèk plus d'anksyété ke son anfan.

É une inkyétud insésant ajitè son am. Èl se mi à rodé
par le pays, se promnan sel avèk le chyin Masakr pandan dè
jour¨ antyé¨, an rèvasan dan le vid. Parfoua, èl rèstè
asiz duran tou-t un-n aprè-midi à regardé la mèr du o de la
falèz; parfoua, èl dèsandè jusk'à Yport à travèr le boua,
refezan dè promnad¨ ansyèn¨ don le souvenir la
poursuivè. Kom s'étè louin, kom s'étè louin le tan ou
èl parkourè se mèm pays, jen fiy, é griz de rèv.

Chak foua k'èl revoyé son fis¨, il lui sanblè k'il¨
avè été séparé pandan di-z an¨. Il devenè om de moua-z an
moua; de moua-z an moua èl devenè une vyèy fam. Son pèr
parèsè son frèr, é tant Lison, ki ne vyèyisè pouin,
rèsté fané dè son aj de vin-sin-q an¨, avè l'èr d'une
ser éné.

Poulè ne travayè gèr; il doubla sa katriyèm. La trouazyèm
ala tan byin ke mal; mè il falu rekomansé la segond; é
il se trouva an rétorik alor k'il atègnè vin-t an¨.

Il étè devenu un gran garson blon, avèk dè favori¨ déja
toufu¨-z é une aparans de moustach¨. S'étè lui mintnan ki
venè o Pepl¨ chak dimanch. Kom il prenè depui
lontan dè leson¨ d'ékitasion, il louè sinpleman un cheval
é fezè la rout an deu-z er¨.

Dè le matin Jeanne partè o-devan de lui avèk la tant é le
baron ki se kourbè peu à peu é marchè insi k'un peti
vyeu, lè min¨ rejouint dèryèr son do kom pour s'anpéché
de tonbé sur le né.

Il¨-z alè tou dousman le lon de la rout, s'asseyant
parfoua sur le fosé, é regardan o louin si on n'apèrsevè pa
ankor le kavalyé. Dè k'il aparèsè kom un pouin nouar sur
la lign blanch, lè troua paran¨ ajitè ler¨ mouchouar¨; é
il mètè son cheval o galo pour arivé kom un-n ouragan, se
ki fezè palpité de per Jeanne é Lison é s'ègzalté le
gran-pèr ki kriyè «Bravo» dan-z un-n antouzyasm d'inpotan.

Byin ke Paul u la tèt de plus ke sa mèr, èl le trètè
toujour kom un marmo, lui demandan ankor: «Tu n'a pa froua
o pyé¨, Poulè?» é, kan il se promnè devan le pèron,
aprè déjené, an fuman une sigarèt, èl ouvrè la fenètr
pour lui kriyé:

-- Ne sor pa nu-tèt, je t'an pri, tu va atrapé un rum de
sèrvo.

É èl frémisè d'inkyétud kan il repartè à cheval dan
la nui:

-- Surtou ne v pa tro vit, mon peti Poulè, soua prudan,
pans à ta povr mèr ki serè dézèspéré s'il t'arivè
kèlk choz.

Mè vouala k'un samdi matin èl resu une lètr de Paul
anonsan k'il ne vyindrè pa le landmin pars ke dè-z ami¨
avè organizé une parti de plézir à lakèl il étè invité.

Èl fu torturé d'angouas pandan tout la journé du dimanch
kom sou la menas d'un maler pui, le jeudi, n'y tenan plus,
èl parti pour Le Avr.

Il lui paru chanjé san k'èl se randi kont an koua. Il
sanblè animé, parlè d'une voua plus mal. É soudin il lui
di, kom une choz tout naturèl:

-- Sè-tu, maman, puisk tu è venu ojourd'ui, je n'irè pa
o Pepl¨ dimanch prochin, pars ke nou rekomanson notr
fèt.

Èl rèsta tout sézi, sufoké kom s'il u anonsé k'il
partè pour le Nouvo Mond; pui, kan èl pu anfin parlé:

-- O! Poulè, k'a-tu? di-moua, ke se pas-t-il?

Il se mi à rir é l'anbrasa:

-- Mè ryin de ryin, maman. Je vè m'amuzé avèk dè-z ami¨, s'è
de mon-n aj.

Èl ne trouva pa un mo à répondr, é, kan èl fu tout
sel dan la vouatur, dè-z idé¨ singulyèr¨ l'asayir. Èl
ne l'avè plus rekonu son Poulè, son peti Poulè de jadis.
Pour la premyèr foua èl s'apèrsevè k'il étè gran, k'il
n'étè plu-z à èl, k'il alè vivr de son koté san s'okupé
dè vyeu. Il lui sanblè k'an-n un jour il s'étè transformé.
Koua! s'étè son fis¨, son povr peti anfan ki lui fezè
otrefoua repiké dè salad¨, se for garson barbu don la
volonté s'afirmè!

É pandan troua moua Paul ne vin vouar sè paran¨ ke de tan
an tan, toujour anté d'un dézir évidan de repartir o plus
vit, chèrchan chak souar à gagné une er. Jeanne
s'effrayé, é le baron san sès la konsolè répétan:

-- Lès-le fèr; il a vin-t an¨, se garson.

Mè, un matin, un vyèy om asé mal vétu demanda an fransè
d'Allemagne:

-- Matame la vikontès.

É, aprè bokou de salu¨ sérémonyeu, il tira de sa poch un
portefey sordid an déklaran: «Ché un bétit bapier bour
fou», é il tandi, an le dépliyan, un morso de papyé
grèseu. Èl lu, relu, regarda le Juif, relu ankor é
demanda:

-- K'è-se ke sela veu dir?

L'om, obsékyeu, èksplika:

-- Ché fé fou tir. Votr fis¨ il afé pesoin d'un peu d'archent,
é kom ché safais ke fou èt une ponne mèr, che lui prété
kèlk betite choz bour son pesoin.

Èl tranblè.

-- Mè pourkoua ne m'an-n a-t-il pa demandé à moua?

Le Juif èksplika longman k'il s'ajisè d'une dèt de jeu
devan ètr payée le landmin avan midi, ke Paul n'étan pa
ankor majer, pèrsone ne lui orè ryin prété é ke son
«oner été gombromise» san le «bétit sèrvis obligeant» k'il
avè randu à se jen om.

Jeanne voulè aplé le baron, mè èl ne pouvè se levé
tan l'émosion la paralysè. Anfin èl di à l'uzuryé:

-- Voulé-vou-z avouar la konplèzans de soné?

Il ézitè, krègnan une ruz. Il balbusya:

-- Si che fou chèn, che refiendrai.

Èl remuia la tèt pour dir non. Èl sona; é il¨-z atandir,
muiè¨, l'un-n an fas de l'otr.

Kan le baron fu-t arivé, il konpri tou de suit la situiasion.
Le biyè étè de kinz san fran¨. Il an paya mil an dizan
à l'om antr lè yeu¨:

-- Surtou ne revné pa.

L'otr remèrsya, saluia, é disparu.

Le gran-pèr é la mèr partir osito pour Le Avr; mè-z an
arivan o kolèj, il¨-z aprir ke depui un moua Paul n'y
étè pouin venu. Le prinsipal avè resu katr¨ lètr¨ signé
de Jeanne pour anonsé un malèz de son élèv, é ansuit pour
doné dè nouvèl¨. Chak lètr étè akonpagné d'un
sèrtifika de mèdesin; le tou fau, naturèlman. Il¨ fur
atéré, é il¨ rèstè la, se regardan.

Le prinsipal, dézolé, lè konduizi ché le komisèr de polis.
Lè deu paran¨ kouchèr à l'otèl.

Le landmin on retrouva le jen om ché une fiy antretenu
de la vil. Son gran-pèr é sa mèr l'anmnèr o Pepl¨
san k'un mo fu échanjé antr eu¨ tou le lon de la rout.
Jeanne plerè, la figur dan son mouchouar. Paul regardè la
kanpagn d'un-n èr indiféran.

An uit jour¨ on dékouvri ke, pandan lè troua dèrnyé¨ moua,
il avè fè kinz mil fran¨ de dèt¨. Lè kréansyé¨ ne
s'étè pouin montré d'abor, sachan k'il serè byinto
majer.

Okune èksplikasion n'u lyeu. On voulè le rekonkérir par la
douser. On lui fezè manjé dè mè délika¨, on le choyé,
on le gatè. S'étè o printan; on lui loua un bato à Yport,
malgré lè tèrer¨ de Jeanne, pour k'il pu fèr dè promnad¨
an mèr.

On ne lui lèsè pouin de cheval de krint k'il n'ala o
Avr.

Il demerè dézevré, iritabl, parfoua brutal. Le baron
s'inkyétè de sè-z étud¨ inkonplèt¨. Jeanne, afolé à la
pansé d'une séparasion, se demandè sepandan se k'on-n alè
fèr de lui.

Un souar il ne rantra pa. On-n apri k'il étè sorti an bark
avèk deu matlo¨. Sa mèr, épèrdu, dèsandi nu-tèt jusk'à
Yport, dan la nui.

Kèl-z om¨ atandè sur la plaj la rantré de
l'anbarkasion.

Un peti feu aparu o larj; il aprochè-t an se balansan. Paul
ne se trouvè plu-z à bor. Il s'étè fè konduir o Avr.

La polis u bo le rechèrché, èl ne le retrouva pa. La
fiy ki l'avè kaché une premyèr foua avè osi disparu,
san lèsé de tras, son mobilyé vandu, é son tèrm payé.
Dan la chanbr de Paul, o Pepl¨, on dékouvri deu lètr¨ de
sèt kréatur ki parèsè fol d'amour pour lui. Èl parlè
d'un voyage an-n Angleterre, ayant trouvé lè fon nésésèr¨,
dizè-èl.

É lè troua abitan¨ du chato vékur, silansyeu é sonbr,
dan l'anfèr morn dè tortur moral¨. Lè cheveu¨ de Jeanne,
gri déja, étè devenu blan¨. Èl se demandè naivman
pourkoua la dèstiné la frapè insi.

Èl resu une lètr de l'abé Tolbiac: «Madam, la min de Dyeu
s'è-t apezanti sur vou. Vou Lui avé refuzé votr anfan; Il
vou l'a pri à son tour pour le jeté à une prostitué.
N'ouvriré-vou pa lè yeu¨ à sè-t ansègnman du Syèl? La
mizérikord du Sègner è-t infini. Peu-ètr vou pardonera-t-
il si vou revné vou-z ajnouyé devan Lui. Je sui son unbl
sèrviter, je vou-z ouvrirè la port de sa demer kan vou y
vyindré frapé.»

Èl demera lontan avèk sèt lètr sur lè jenou¨. S'étè
vrai, peu-ètr, se ke dizè se prètr. É tout lè
insèrtitud¨ relijyeuz¨ se mir à déchiré sa konsyans. Dyeu
pouvè-t-il ètr vindikati-v é jalou kom lè-z om¨? mè s'il
ne se montrè pa jalou, pèrsone ne le krindrè, pèrsone ne
l'adorrè plus. Pour se fèr myeu konètr à nou, san
dout, il se manifèstè o-z umin¨ avèk ler¨ propr¨
santiman¨. É le dout lach, ki pous o-z égliz¨ lè
ézitan¨, lè troublé, antran-t an-n èl, èl kouru furtivman,
un souar, à la nui tonbant, jusk'o presbytère, é,
s'ajnouyan o pyé¨ du mègr abé, solisita l'apsolusion.

Il lui promi un demi-pardon, Dyeu ne pouvan dévèrsé tout sè
gras¨ sur un toua ki rekouvrè un-n om kom le baron: «Vou
santiré byinto, afirma-t-il, lè-z éfè¨ de la Divine
Mansuétud.»

Èl resu, an-n éfè, deu jour¨ plus tar, une lètr de son fis¨
é èl la konsidéra, dan l'afolman de sa pèn, kom le
débu dè soulajman¨ promi par l'abé.

«Ma chèr maman, n'è pa d'inkyétud. Je sui-z à Londres, an
bone santé, mè j'é gran bezouin d'arjan. Nou n'avon plu-z un
sou é nou ne manjon pa tous¨ lè jour¨. Sèl ki
m'akonpagn, é ke j'èm de tout mon-n am a dépansé tou se
k'èl avè pour ne pa me kité: sink mil fran¨; é tu
konpran ke je sui-z angajé d'oner à lui randr sèt som
d'abor. Tu serè donk byin èmabl de m'avansé une kinzèn de
mil fran¨ sur l'éritaj de papa, puisk je vè ètr byinto
majer; tu me tirra d'un gran-t anbara.

«Adyeu, ma chèr maman, je t'anbras de tou mon ker, insi ke
gran-pèr é tant Lison. J'èspèr te revouar byinto.

«Ton fis¨, Vikont Paul de Lamare.»

Il lui avè ékri! Donk il ne l'oubliè pa. Èl ne sonja
pouin k'il demandè de l'arjan. On lui an-n anvèrè puisk'il
n'an-n avè plus. K'inportè l'arjan! Il lui avè ékri!

É èl kouru, an pleran, porté sèt lètr o baron. Tant
Lison fu-t aplé; é on relu, mo à mo, se papyé ki parlè
de lui. On-n an diskuta chak tèrm.

Jeanne, sotan de la konplèt dézèspérans à une sort
d'annivreman d'èspouar, défandè Paul:

-- Il revyindra, il v revenir puisk'il ékri.

Le baron, plus kalm, prononsa:

-- S'è-t égal, il nou-z a kité pour sèt kréatur. Il l'èm
donk myeu ke nou, puisk'il n'a pa ézité.

Une douler subit é épouvantabl travèrsa le ker de Jeanne; é
tou de suit une èn s'aluma an-n èl kontr sèt mètrès
ki lui volè son fis¨, une èn inapèzabl, sovaj, une èn
de mèr jalouz. Jusk'alor tout sa pansé avè été pour Paul.
À pèn sonjè-èl k'une drolès étè la koz de sè
égarman¨. Mè soudin sèt réflèksion du baron avè évoké
sèt rival, lui avè révélé sa puisans fatal; é èl santi
k'antr sèt fam é èl une lut komansè, acharné, é
èl santè osi k'èl èmerè myeu pèrdr son fis¨ ke de
le partajé avèk l'otr.

Il¨ envoyèrent lè kinz mil fran¨ é ne resur plus de
nouvèl¨ pandan sink moua. Pui, un-n om d'afèr se prézanta
pour réglé lè détay¨ de la suksésion de Julyin. Jeanne é le
baron randir lè kont san diskuté, abandonan mèm
l'uzufrui ki revnè à la mèr. É, rantré à Pari¨, Paul toucha
san vin mil fran¨. Il ékrivi alor katr¨ lètr¨-z an sis
moua, donan de sè nouvèl¨-z an style konsi-z é tèrminan par de
frouad¨ protèstasion¨ de tandrès: «Je travay, afirmè-t-il;
j'é trouvé une pozision à la Bours. J'èspèr alé vou
anbrasé kèlk jour o Pepl¨, mé chèr¨ paran¨.»

Il ne dizè pa un mo de sa mètrès; é se silans signifyè
plus ke s'il u parlé d'èl duran katr¨ paj¨. Jeanne, dan
sè lètr¨ glasé, santè sèt fam, anbuské, inplakabl,
l'ènemi étèrnèl dè mèr¨, la fiy.

Lè troua solitèr¨ diskutè sur se k'on pouvè fèr pour
sové Paul; é il¨ ne trouvè ryin. Un voyage à Pari¨? À koua
bon?

Le baron dizè:

-- Il fo lèsé s'uzé sa pasion. Il nou revyindra tou sel.

É ler vi étè lamantabl.

Jeanne é Lison alè ansanbl à l'égliz an se kachan du
baron.

Un tan asé lon s'ékoula san nouvèl¨, pui, un matin, une
lètr dézèspéré lè tèrifya.

«Ma povr maman, je sui pèrdu, je n'é plus k'à me brulé la
sèrvèl si tu ne vyin pa à mon sekour. Une spékulasion ki
prézantè pour moua tout lè chans¨ de suksè vyin d'échoué;
é je doua katr¨-vin-sink mil fran¨. S'è le dézoner si
je ne pè pa, la ruine, l'inposibilité de ryin fèr dézormè.
Je sui pèrdu. Je te le répèt, je me brulrè la sèrvèl pluto
ke de survivr à sèt ont. Je l'orè peu-ètr fè déja
san lè-z ankourajman¨ d'une fam don je ne parl jamè é ki
è ma Providans.

«Je t'anbras du fon du ker, ma chèr maman; s'è peu-ètr
pour toujour. Adyeu.

«Paul.»

Dè lyas¨ de papyé¨ d'afèr jouin¨ à sèt lètr donè
dè-z èksplikasion¨ détayé sur le dézastr.

Le baron répondi post pour post k'on-n alè avizé. Pui il
parti pour Le Avr afin de se ranségné; é il hypothéqua dè
tèr pour se prokuré de l'arjan ki fu-t envoyé à Paul.

Le jen om répondi troua lètr¨ de remèrsiman¨
antouzyast¨ é de tandrès¨ pasioné, anonsan sa venu
imédyat pour anbrasé sè chèr¨ paran¨.

Il ne vin pa.

Une ané antyèr s'ékoula.

Jeanne é le baron alè partir pour Pari¨ afin de le trouvé
é de tanté un dèrnyé éfor kan on-n apri par un mo k'il
étè à Londres de nouvo, montan une antrepriz de pakbo¨ à
vaper, sou la rèzon sosyal «Paul Delamare É Cie». Il
ékrivè: «S'è la fortune asuré pour moua, peu-ètr la
richès. É je ne risk ryin. Vou voyez d'isi tous¨ lè
avantaj. Kan je vou revèrè, j'orè une bèl pozision dan
le mond. Il n'y a ke lè-z afèr pour se tiré d'anbara
ojourd'ui.»

Troua moua plus tar, la konpagni de pakbo¨ étè miz an
fayit é le dirèkter poursuivi pour irégularité¨ dan lè
ékritur¨ komèrsyal¨. Jeanne u une kriz de nèr¨ ki dura
pluzye-z er¨; pui èl pri le li.

Le baron reparti o Avr, s'informa, vi dè-z avoka¨, dè-z om¨
d'afèr, dè-z avoué, dè-z uisyé¨, konstata ke le défisit de
la sosyété Delamare étè de deu san trant-sink mil fran¨,
é il hypothéqua de nouvo sè byin¨. Le chato dè Pepl¨ é
lè deu fèrm fur grevé pour une gros som.

Un souar, kom il réglè lè dèrnyèr¨ formalité¨ dan le kabinè
d'un-n om d'afèr, il roula sur le parkè, frapé d'une
atak d'apoplèksi.

Jeanne fu prèvnu par un kavalyé. Kan èl ariva, il étè
mor.

Èl le ramena o Pepl¨, tèlman anéanti ke sa douler
étè pluto de l'angourdisman ke du dézèspouar.

L'abé Tolbiac refuza o kor l'antré de l'égliz, malgré lè
suplikasion¨ épèrdu¨ dè deu fam¨. Le baron fu-t antéré à la
nui tonbant, san sérémoni okune.

Paul konu l'évèneman par un dè-z ajan¨ likidater¨ de sa
fayit. Il étè ankor kaché an-n Angleterre. Il ékrivi pour
s'èkskuzé de n'ètr pouin venu, ayant apri tro tar le maler.
«D'ayer, mintnan ke tu m'a tiré d'afèr, ma chèr
maman, je rantr an France, é je t'anbrasrè byinto.»

Jeanne vivè dan-z un tèl afèsman d'èspri k'èl sanblè
ne plus ryin konprandr.

É vèr la fin de l'ivèr tant Lison, ajé alor de souasant-uit
an¨, u une bronchit ki déjénéra an fluksion de pouatrine; é
èl èkspira dousman-t an balbusyan:

-- Ma povr petit Jeanne, je vè demandé o bon Dyeu k'il é
pityé de toua.

Jeanne la suivi o simetyèr, vi tonbé la tèr sur le
sèrkey, é, kom èl s'afèsè avèk l'anvi o ker de
mourir osi, de ne plus soufrir, de ne plus pansé, une fort
paysanne la sézi dan sè bra é l'anporta kom èl u fè
d'un peti anfan.

An rantran o chato, Jeanne, ki venè de pasé sink nui¨ o
chevè de la vyèy fiy, se lèsa mètr o li san
rézistans par sèt kanpagnard inkonu ki la manyè avèk
douser é otorité; é èl tonba dan-z un somèy d'épuizman,
akablé de fatig é de soufrans.

Èl s'évèya vèr le milyeu de la nui. Une vèyeuz brulè
sur la cheminé. Une fam dormè dan-z un fotey. Ki étè
sèt fam? Èl ne la rekonèsè pa, é èl chèrchè,
s'étan panché o bor de sa kouch, pour byin distingé sè
trè¨ sou la luer tranblotant de la mèch flotan sur l'uil
dan-z un vèr de kuizine.

Il lui sanblè pourtan k'èl avè vu sèt figur. Mè
kan? Mè ou? La fam dormè pézibleman, la tèt inkliné
sur l'épol, le bonè tonbé par tèr. Èl pouvè avouar
karant ou karant-sin-q an¨. Èl étè fort, koloré, karé,
puisant. Sè larj¨ min¨ pandè dè deu koté¨ du syèj. Sè
cheveu¨ grizonè. Jeanne la regardè obstinéman dan se
troubl d'èspri du révèy aprè le somèy fyévreu ki sui lè
gran¨ maler¨.

Sèrt èl avè vu se vizaj! Étè-se otrefoua? Étè-se
résaman? Èl n'an savè ryin, é sèt obsésion l'ajitè,
l'énèrvè. Èl se leva dousman pour regardé de plus prè la
dormeuz, é èl s'aprocha sur la pouint dè pyé¨. S'étè la
fam ki l'avè relevé o simetyèr, pui kouché. Èl se
raplè sela konfuzéman.

Mè l'avè-èl rankontré ayer, à une otr épok de sa
vi? Ou byin la croyé-èl rekonètr selman dan le
souvenir obskur de la dèrnyèr journé? É pui koman étè-èl
la, dan sa chanbr? Pourkoua?

La fam soulva sa popyèr, apèrsu Jeanne é se drèsa
bruskeman. Èl¨ se trouvè fas à fas, si prè ke ler¨
pouatrine¨ se frolè. L'inkonu gromla:

-- Koman! vou v'la d'bou! Vou-z alé atrapé du mal à
s't'er. Voulé-vou byin vou r'kouché!

Jeanne demanda:

-- Ki èt-vou?

Mè la fam, ouvran lè bra, la sézi, l'anlva de nouvo,
é la reporta sur son li avèk la fors d'un-n om. É kom èl
la repozè dousman sur sè dra¨, panché, prèsk kouché sur
Jeanne, èl se mi à pleré-r an l'anbrasan épèrduman sur lè
jou, dan lè cheveu¨, sur lè yeu¨, lui tranpan la figur de
sè larm¨, é balbusyan:

-- Ma povr mètrès, mam'zèl Jeanne, ma povr mètrès,
vou ne me rekonèsé donk pouin?

É Jeanne s'ékriya:

-- Rosalie, ma fiy.

É, lui jetan lè deu bra o kou, èl l'étrègni-t an la
bèzan; é èl¨ sanglotè tout lè deu, anlasé
étrouatman, mèlan ler¨ pler¨, ne pouvan plus déséré ler¨
bra.

Rosalie se kalma la premyèr:

-- Alon, fo ètr saj, di-èl, é ne pa atrapé froua.

É èl ramasa lè kouvèrtur¨, reborda le li, replasa
l'oréyé sou la tèt de son ansyèn mètrès ki kontinuiè à
sufoké, tout vibrant de vyeu souvenir¨ surji-z an son am.

Èl fini par demandé:

-- Koman è-tu revnu, ma povr fiy?

Rosalie répondi:

-- Pardi, è-se ke j'alè vou lèsé kom sa, tout sel,
mintnan!

Jeanne repri:

-- Alum donk une bouji ke je te voua.

É, kan la lumyèr fu-t aporté sur la tabl de nui, èl¨ se
konsidérèr lontan san dir un mo. Pui Jeanne, tandan la
min à sa vyèy bone, murmura:

-- Je ne t'orè jamè rekonu, ma fiy, tu è byin chanjé,
sè-tu, mè pa tan ke moua, ankor.

É Rosalie, kontanplan sèt fam à cheveu¨ blan¨, mègr é
fané, k'èl avè kité jen, bèl é frèch, répondi:

-- Sa s'è vrai ke vou-z èt chanjé, madam Jeanne, é plus ke
de rèzon. Mè sonjé osi ke v'la vin-katr¨ an¨ ke nou
nou som pa vu¨.

Èl¨ se tur, réfléchisan de nouvo. Jeanne, anfin,
balbusya:

-- A-tu été ereuz o mouin?

É Rosalie, ézitan dan la krint de révéyé kèlk souvenir
tro douloureu, bégayé:

-- Mè... oui..., oui..., madam. J'é pa tro à me plindr,
j'é été plu-z ereuz ke vou... pour sur. Il n'y a k'une choz
ki m'a toujour gaté le ker, s'è de ne pa ètr rèsté isi...

Pui èl se tu bruskeman, sézi d'avouar touché à sela san y
sonjé. Mè Jeanne repri avèk douser:

-- Ke veu-tu, ma fiy, on ne fè pa toujour se k'on veu.
Tu è vev osi, n'è-se pa?

Pui une angouas fi tranblé sa voua, é èl kontinuia:

-- A-tu d'otr... d'otr anfan¨?

-- Non, madam.

-- É, lui, ton... ton fis¨, k'è-se k'il è devenu? An-n è-tu
satisfèt?

-- Oui, madam, s'è-t un bon ga ki travay d'atak. Il
s'è maryé v'la sis moua, é il pran ma fèrm, donk, puisk me
v'la revnu avèk vou.

Jeanne, tranblan d'émosion, murmura:

-- Alor, tu ne me kitra plus, ma fiy?

É Rosalie, d'un ton brusk:

-- Pour sur, madam, ke j'é pri mé dispozision¨ pour sa.

Pui èl¨ ne parlèr pa de kèlk tan. Jeanne, malgré èl,
se remètè à konparé ler¨-z ègzistans¨, mè san-z amèrtum o
ker, rézigné mintnan o kruoté¨ injust¨ du sor. Èl
di:

-- Ton mari, koman-t a-t-il été pour toua?

-- O! s'étè un brav om, madam, é pa fègnan, ki a su
amasé du byin. Il è mor du mal de pouatrine.»

Alor Jeanne, s'asseyant sur son li, anvai d'un bezouin de
savouar:

-- Voyons, rakont-moua tou, ma fiy, tout ta vi. Sela me fera
du byin, ojourd'ui.

É Rosalie, aprochan une chèz, s'asi é se mi à parlé
d'èl, de sa mèzon, de son mond, antran dan lè menu¨ détay¨
chèr¨-z o jan¨ de kanpagn, dékrivan sa kour, ryan parfoua de
choz¨ ansyèn¨ déja ki lui raplè de bon¨ moman¨ pasé,
osan le ton peu à peu, an fèrmyèr abitué à komandé. Èl
fini par déklaré:

-- O! j'é du byin o solèy, ojourd'ui. Je ne krin ryin.

Pui èl se troubla ankor é repri plus ba:

-- S'è-t à vou ke je doua sa tou de mèm: osi vou savé ke
je n'veu pa de gaj. A! mè non. A! mè non! É pui, si
vou n' voulé pouin, je m'an va.

Jeanne repri:

-- Tu ne prétan pourtan pa me sèrvir pour ryin?

-- A! mè ke oui, madam. De l'arjan! Vou me doneryé de
l'arjan! Mè j'an-n é kaziman otan ke vou. Savé-vou
selman s'ki vou rèst avèk tous¨ vo gribouyi d'hypothèques
é d'empruntages, é d'intérè¨ ki n'son pa payés é ki
s'ogmant à chak tèrm? Savé-vou? non, n'è-se pa? É
byin, je vou promè ke vou n'avé selman plus dis mil
livr de revnu. Pa dis mil, antandé-vou. Mè je va vou
réglé tou sa, é vit ankor.

Èl s'étè remiz à parlé o, s'anportan, s'indignan de sè
intérè¨ néglijé, de sèt ruine menasant. É kom un vag
sourir atandri pasè sur la figur de sa mètrès, èl
s'ékriya, révolté:

-- Il ne fo pa rir de sa, madam, pars ke san-z arjan, il
n'y a plus ke dè manan¨.

Jeanne lui repri lè min¨ é lè garda dan lè syèn; pui
èl prononsa lantman, toujour poursuivi par la pansé ki
l'obsédè:

-- O! moua, je n'é pa u de chans. Tou-t a mal tourné pour moua.
La fatalité s'è-t acharné sur ma vi.

Mè Rosalie ocha la tèt:

-- Fo pa dir sa, madam, fo pa dir sa. Vou-z avé mal été
maryé, v'la tou. On n'se mari pa kom sa osi, san
selman konètr son prétandu.

É èl¨ kontinuièr à parlé d'èl¨ insi k'orè fè deu
vyèy¨ ami¨.

Le solèy se leva kom èl¨ kozè ankor.




-- Xii --


Rosalie, an uit jour¨, u pri le gouvèrneman apsolu dè choz¨
é dè jan¨ du chato. Jeanne, rézigné, obéisè pasivman.
Fèbl é trènan lè janb¨ kom jadis petit mèr, èl
sortè o bra de sa sèrvant ki la promnè à pa lan¨, la
sèrmonè, la rékonfortè avèk dè parol¨ brusk¨-z é tandr¨,
la trètan kom une anfan malad.

Èl¨ kozè toujour d'otrefoua, Jeanne avèk dè larm¨ dan
la gorj, Rosalie avèk le ton trankil dè paysan-z inpasibl¨.
La vyèy bone revin pluzyer foua sur lè kèstyon¨
d'intérè¨-z an soufrans, pui èl ègzija k'on lui livra lè
papyé¨ ke Jeanne, ignorant de tout afèr, lui kachè par
ont pour son fis¨.

Alor, pandan une semèn, Rosalie fi chak jour un voyage à
Fécamp pour se fèr èkspliké lè choz¨ par un notèr k'èl
konèsè.

Pui un souar, aprè avouar mi-z o li sa mètrès, èl s'asi à
son chevè, é bruskeman:

-- Mintnan ke vou v'la kouché, madam, nou-z alon kozé.

É èl èkspoza la situiasion.

Lorske tou serè réglé, il rèstrè anviron sè-t à uit mil
fran¨ de rant¨. Ryin de plus.

Jeanne répondi:

-- Ke veu-tu, ma fiy? Je sans byin ke je ne ferè pa de
vyeu os; j'an-n orè toujour asé.

Mè Rosalie se facha:

-- Vou, madam, s'è posibl; mè M. Paul, vou ne lui
lèsré ryin alor?

Jeanne frisona.

-- Je t'an pri, ne me parl jamè de lui. Je soufr tro kan
j'y pans.

-- Je veu vou-z an parlé o kontrèr, pars ke vou n'èt pa
brav, voyez-vou, madam Jeanne. Il fè dè bétiz¨; é byin, il
n'an fera pa toujour: é pui il se marira, il ora dè
anfan¨. Il fodra de l'arjan pour lè-z èlvé. Ékouté-moua byin:
Vou-z alé vandr lè Pepl¨!...

Jeanne, d'un surso, s'asi dan son li:

-- Vandr lè Pepl¨! I pans-tu? O! jamè, par ègzanpl!

Mè Rosalie ne se troubla pa.

-- Je vou di ke vou lè vandré, moua, madam, pars k'il le
fo.

É èl èksplika sè kalkul¨, sè projè¨, sè rèzoneman¨.

Une foua lè Pepl¨ é lè deu fèrm atenant¨ vandu¨ à un
amater k'èl avè trouvé, on garderè katr¨ fèrm situé à
Sin-Léonar, é ki, dégrevées de tout hypothèque,
konstiturè un revnu de uit mil troua san fran¨. On
mètrè de koté trèz san fran¨ par an pour lè réparasion¨
é l'antretyin dè byin¨; il rèstrè donk sèt mil fran¨ sur
lèkèl on prandrè sink mil pour lè dépans de l'ané; é
on-n an rézèrvrè deu mil pour formé une kès de prévoyance.


Èl ajouta:

-- Tou le rèst è manjé, s'è fini. É pui s'è moua ki
garderè la klé, vou-z antandé; é kan à M. Paul, il n'ora
plus ryin, mè ryin; il vou prandrè jusk'o dèrnyé sou.

Jeanne, ki plerè-t an silans, murmura:

-- Mè s'il n'a pa de koua manjé?

-- Il vyindra manjé ché nou, donk, s'il a fin. Il y ora
toujour un li é du friko pour lui. Croyez-vou k'il orè
fè tout sè bétiz¨-la si vou ne lui avyé pa doné un sou
du komansman?

-- Mè il avè dè dèt¨, il orè été dézonoré.

-- Kan vou n'oré plus ryin, sa l'anpèchra-t-il d'an fèr?
Vou-z avé payé, s'è byin; mè vou ne pèré plus, s'è moua
ki vou le di. Mintnan, bonsouar, madam.

É èl s'an-n ala.

Jeanne ne dormi pouin, boulvèrsé à la pansé de vandr lè
Pepl¨, de s'an-n alé, de kité sèt mèzon ou tout sa vi
étè ataché.

Kan èl vi antré Rosalie dan sa chanbr, le landmin, èl
lui di:

-- Ma povr fiy, je ne pourè jamè me désidé à m'élouagné
d'isi.

Mè la bone se facha:

-- Fo ke sa soua kom sa pourtan, madam. Le notèr v venir
tanto avèk selui ki a anvi du chato. San sa, dan katr¨
an¨, vou n'oryé plu-z un radi.

Jeanne rèstè anéanti, répétan:

-- Je ne pourè pa; je ne pourè jamè.

Une er plus tar, le fakter lui remi une lètr de Paul ki
demandè ankor dis mil fran¨. Ke fèr? Épèrdu, èl
konsulta Rosalie ki leva lè bra:

-- K'è-se ke je vou dizè, madam? A! vou-z oryé été
propr¨ tous¨ lè deu si je n'étè pa revnu!

É Jeanne, pliyan sou la volonté de sa bone, répondi o jen
om:

«Mon chèr fis¨, je ne pui plus ryin pour toua. Tu m'a ruiné; je
me voua mèm forsé de vandr lè Pepl¨. Mè n'oubli pouin ke
j'orè toujour un-n abri kan tu voudra te réfujyé oprè de ta
vyèy mèr ke tu a byin fè soufrir.

«Jeanne.»

É lorske le notèr ariva avèk M. Jeoffrin, ansyin raffineur de
sukr, èl lè resu èl-mèm é lè-z invita à tou vizité-r an
détay.

Un moua plus tar, èl signè le kontra de vant, é achtè
an mèm tan une petit mèzon bourjouaz siz oprè de
Goderville, sur la gran-rout de Montivilliers, dan le amo de
Batteville.

Pui, jusk'o souar èl se promna tout sel dan l'alé de
petit mèr, le ker déchiré é l'èspri-t an détrès, adrèsan à
l'orizon, o-z arbr¨, o ban vèrmoulu sou le platane, à tout
sè choz¨ si konu k'èl¨ sanblè antré dan sè yeu¨ é
dan son am, o boskè, o talu devan la land ou èl s'étè
si souvan asiz, d'ou èl avè vu kourir vèr la mèr le kont
de Fourville an se jour tèribl de la mor de Julyin, à un vyèy
orm san tèt kontr lekèl èl s'appuyé souvan, à tou se
jardin familyé, dè-z adyeu¨ dézèspéré é sanglotan¨.

Rosalie vin la prandr par le bra pour la forsé à rantré.

Un gran paysan de vin-sin-q an¨ atandè devan la port. Il la
saluia d'un ton amikal kom s'il la konèsè de lontan.

-- Bonjour, madam Jeanne, sa v byin? La mèr m'a di de venir
pour le déménajman. Je voudrè savouar s'ke vou-z anportré, vu
ke je ferè sa de tan-z an tan pour ne pa nuir o travo¨ de
la tèr.

S'étè le fis¨ de sa bone, le fis¨ de Julyin, le frèr de Paul.

Il lui sanbla ke son ker s'arètè; é pourtan èl orè
voulu anbrasé se garson.

Èl le regardè, chèrchan s'il resanblè à son mari, s'il
resanblè à son fis¨. Il étè rouj, vigoureu, avèk lè
cheveu¨ blon¨ é lè yeu¨ bleu¨ de sa mèr. É pourtan il
resanblè à Julyin. An koua? Par koua? Èl ne le savè pa
tro; mè il avè kèlk choz de lui dan l'ansanbl de la
physionomie.

Le ga repri:

-- Si vou pouvyé me montré sa tou de suit, sa m'oblijrè.

Mè èl ne savè pa ankor se k'èl se désidrè à anlvé,
sa nouvèl mèzon étan for petit, é èl le priya de revenir
o bou de la semèn.

Alor son déménajman la préokupa, aportan une distraksion
trist dan sa vi morn é san-z atant¨.

Èl alè de pyès an pyès, chèrchan lè mebl¨ ki lui
raplè dè-z évèneman¨, sè mebl¨ ami¨ ki fon parti de
notr vi, prèsk de notr ètr, konu¨ depui la jenès é
okèl son-t ataché dè souvenir¨ de joua¨ ou de tristès¨,
dè dat de notr istouar, ki on été lè konpagnon¨ muiè¨ de
no-z er¨ dous¨-z ou sonbr, ki on vyéyi, ki se son-t uzé à
koté de nou, don l'étof è krevé par plas é la doublur
déchiré, don lè-z artikulasion¨ branl, don la kouler s'è
éfasé.

Èl lè chouazisè un-n à un, ézitan souvan, troublé kom
avan de prandr dè détèrminasion¨ kapital¨, revnan à tou
instan sur sa désizyon, balansan lè mérit de deu fotey¨
ou de kèlk vyeu sekrétèr konparé à une ansyèn tabl à
ouvraj.

Èl ouvrè lè tirouar¨, chèrchè à se raplé dè fè¨; pui,
kan èl s'étè byin di: «Oui, je prandrè sesi», on
dèsandè l'objè dan la sal à manjé.

Èl voulu gardé tou le mobilyé de sa chanbr, son li, sè
tapisri¨, sa pandul, tou.

Èl pri kèlk syèj¨ du salon, seu don-t èl avè èmé lè
désin¨ dè sa petit anfans: le renar é la sigogn, le renar
é le korbo, la sigal é la fourmi, é le éron mélankolik.

Pui, an rodan par tous¨ lè kouin¨ de sèt demer k'èl alè
abandoné, èl monta, un jour, dan le grenyé.

Èl demera sézi d'étoneman; s'étè un fouyi d'objè¨ de
tout natur, lè-z un brizé, lè-z otr sali selman, lè
otr monté la on ne sè pourkoua, pars k'il¨ ne plèzè
plus, pars k'il¨-z avè été ranplasé. Èl apèrsevè mil
biblo¨ konu¨ jadis, é disparu¨ tou-t à kou san k'èl y u
sonjé, dè ryin¨ k'èl avè manyé, sè vyeu peti¨ objè¨
insignifyan¨ ki avè tréné kinz an¨ à koté d'èl, k'èl
avè vu¨ chak jour san lè remarké, é ki, tou-t à kou,
retrouvé la, dan se grenyé, à koté d'otr plu-z ansyin¨ don
èl se raplè parfètman lè plas o premyé¨ tan de
son arivé, prenè une inportans soudèn de témouin¨ oubliyé,
d'ami¨ retrouvé. Il¨ lui fezè l'éfè de sè jan¨ k'on-n a
frékanté lontan san k'il¨ se soua jamè révélé é ki
soudin, un souar, à propo de ryin, se mèt à bavardé san
fin, à rakonté tout ler am k'on ne soupsonè pa.

Èl alè de l'un-n à l'otr avèk dè sekous¨ o ker, se
dizan: «Tyin, s'è moua ki é félé sèt tas de Chine, un
souar, kèlk jour¨ avan mon maryaj. A! vouasi la petit
lantèrn de mèr é la kane ke peti pèr a kasé an voulan
ouvrir la baryèr don le boua étè gonflé par la plui.»

Il y avè osi la-dedan bokou de choz¨ k'èl ne
konèsè pa, ki ne lui raplè ryin, venu¨ de sè
gran¨-paran¨, ou de sè-z aryèr-gran¨-paran¨, de sè choz¨
poudreuz¨ ki on l'èr ègzilé dan-z un tan ki n'è plus le
ler, é ki sanbl trist¨ de ler abandon, don pèrsone ne
sè l'istouar, lè-z avantur, pèrsone n'ayant vu seu ki lè
on chouazi, achté, posédé, èmé, pèrsone n'ayant konu
lè min¨ ki lè manyè familyèrman é lè yeu¨ ki lè
regardè avèk plézir.

Jeanne lè touchè, lè retournè, markan sè doua¨ dan la
pousyèr akumulé; é èl demerè la o milyeu de sè
vyèyri¨, sou le jour tèrn ki tonbè par kèlk peti¨
karo¨ de vèr ankastré dan la touatur.

Èl ègzaminè minusyeuzman dè chèz¨ à troua pyé¨, chèrchan
si èl¨ ne lui raplè ryin, une basinouar an kuivr, une
chofrèt défonsé k'èl croyé rekonètr é un ta
d'ustansil¨ de ménaj or de sèrvis.

Pui èl fi un lo de se k'èl voulè anporté, é,
redèsandan, èl envoya Rosalie le chèrché. La bone, indigné,
refuzè de désandr «sè salt騻. Mè Jeanne, ki n'avè
sepandan plu-z okune volonté, tin bon sèt foua; é il falu
obéir.

Un matin le jen fèrmyé, fis¨ de Julyin, Denis Lecoq, s'an vin
avèk sa charèt pour fèr un premyé voyage. Rosalie
l'akonpagna afin de véyé o décharjeman é de dépozé lè
mebl¨ o plas k'il¨ devè okupé.

Rèsté sel, Jeanne se mi à èré par lè chanbr du chato,
sézi d'une kriz afreuz de dézèspouar, anbrasan, an dè-z élan¨
d'amour ègzalté, tou se k'èl ne pouvè prandr avèk èl, lè
gran¨-z ouazo¨ blan¨ dè tapisri¨ du salon, dè vyeu
flanbo¨, tou se k'èl rankontrè. Èl alè d'une pyès à
l'otr, afolé, lè yeu¨ ruislan¨ de larm¨; pui èl sorti
pour «dir adyeu» à la mèr.

S'étè vèr la fin de sèptanbr, un syèl ba é gri sanblè
pezé sur le mond; lè flo¨ trist¨-z é jonatr¨ s'étandè à
pèrt de vu. Èl rèsta lontan debou sur la falèz, roulan
an sa tèt dè pansé torturant¨. Pui, kom la nui tonbè,
èl rantra, ayant soufè-t an se jour otan k'an sè plus
gran¨ chagrin¨.

Rosalie étè revnu é l'atandè, anchanté de la nouvèl
mèzon, la déklaran byin plus gè ke se gran kofr de
batiman ki n'étè selman pa o bor d'une rout.

Jeanne plera tout la souaré.

Depui k'il¨ savè le chato vandu, lè fèrmyé¨ n'avè
pour èl ke byin just lè-z égar¨ k'il¨ lui devè,
l'aplan antr eu¨ «la Fol», san tro savouar pourkoua, san
dout pars k'il¨ devinè, avèk ler instin de brut¨, sa
santimantalité maladiv é grandisant, sè rèvasri¨ ègzalté,
tou le dézordr de sa povr am sekoué par le maler.

La vèy de son dépar, èl antra, par azar, dan l'ékuri. Un
grognman la fi trésayir. S'étè Masakr okèl èl
n'avè plus sonjé depui dè moua. Avegl é paralytique,
parvenu à un-n aj ke sè-z animo n'atègn gèr, il vivè
ankor sur un li de pay, souagné par Lucienne ki ne l'oubliè
pa. Èl le pri dan sè bra, l'anbrasa, é l'anporta dan la
mèzon. Gro kom une tone, il se trènè à pèn sur sè
pat¨ ékarté é rèd¨, é il aboyé à la fason dè chyin¨ de
boua k'on done o-z anfan¨.

Le dèrnyé jour anfin se leva. Jeanne avè kouché dan l'ansyèn
chanbr de Julyin, la syèn étan démeblé.

Èl sorti de son li, èksténué é altant, kom si èl u
fè une grand kours. La vouatur kontnan lè mal¨ é le
rèst du mobilyé étè déja charjé dan la kour. Une otr
karyol à deu rou¨ étè atlé dèryèr, ki devè anporté
la mètrès é la bone.

Le pèr Simon é Ludivine rèstrè sel¨ jusk'à l'arivé du
nouvo propriétèr; pui il¨ se retirrè ché dè paran¨,
Jeanne le-r ayant konstitué une petit rant. Il¨-z avè dè
ékonomi¨ d'ayer. S'étè mintnan de trè vyeu
sèrviter¨, inutil¨ é bavar¨. Marius, ayant pri fam, avè
depui lontan kité la mèzon.

Vèr ui-t er¨, la plui se mi à tonbé, une plui fine é
glasé ke chasè une léjèr briz de mèr. Il falu tandr dè
kouvèrtur¨ sur la charèt. Lè fey¨ s'anvolè déja dè
arbr¨.

Sur la tabl de la kuizine, dè tas de kafé o lè fumè.
Jeanne s'asi devan la syèn é la but à petit¨ gorjé, pui,
se levan:

-- Alon! di-èl.

Èl mi son chapo, son chal, é, pandan ke Rosalie la
chosè de kaoutchou¨, èl prononsa, la gorj sèré:

-- Te rapèl-tu, ma fiy, kom il pleuvè kan nou som
parti de Rouen pour venir isi...

Èl u une sort de spasm, porta sè deu min¨ sur sa pouatrine
é s'abati sur le do, san konèsans.

Pandan plus d'une er, èl demera kom mort; pui èl
rouvri lè yeu¨, é dè konvulsion¨ la sézir akonpagné
d'un débordeman de larm¨.

Kan èl se fu-t un peu kalmé, èl se santi si fèbl k'èl
ne pouvè plus se levé. Mè Rosalie, ki redoutè d'otr
kriz¨ si on retardè le dépar, ala chèrché son fis¨. Il¨ la
prir, l'anlvèr, l'anportèr, la dépozèr dan la
karyol, sur le ban de boua garni de kuir siré; é la vyèy
bone, monté à koté de Jeanne, anvlopa sè janb¨, lui kouvri
lè-z épol d'un gro manto, pui, tenan ouvèr un paraplui
o-desu de sa tèt, èl s'ékriya:

-- Vit, Denis, alon-nou-z-an.

Le jen om grinpa prè de sa mèr é, s'asseyant sur une sel
kuis, fot de plas, il lansa o gran tro son cheval don
l'alur sakadé fezè soté lè deu fam¨.

Kan on tourna o kouin du vilaj, on-n apèrsu kèlk'un marchan
de lon-g an larj sur la rout, s'étè l'abé Tolbiac ki sanblè
gété se dépar.

Il s'arèta pour lèsé pasé la vouatur. Il tenè d'une min
sa soutane relevé par krint de l'o du chemin, é sè janb¨
mègr¨, vètu¨ de ba nouar¨, finisè-t an d'énorm¨ soulyé¨
fanjeu.

Jeanne bèsa lè yeu¨ pour ne pa rankontré son regar; é
Rosalie, ki n'ignorè ryin, devin furyeuz. Èl murmurè:
«Manan, manan!» pui, sézisan la min de son fis¨:

-- Fich-y donk un kou de fouè.

Mè le jen om, o moman ou il pasè kontr le prètr, fi
tonbé bruskeman dan l'ornyèr la rou de sa ginbard lansé à
tout vitès, é un flo de bou, jayisan, kouvri
l'éklézyastik dè pyé¨ à la tèt.

É Rosalie, radyeuz, se retourna pour lui montré le pouin,
pandan ke le prètr s'essuyé avèk son gran mouchouar.

Il¨-z alè depui sink minut kan Jeanne soudin s'ékriya:

-- Masakr ke nou-z avon oublié!

Il falu s'arété, é Denis, désandan, kouru chèrché le
chyin, tandis ke Rosalie tenè lè gid.

Le jen om anfin reparu portan-t an sè bra la gros bèt
inform é pelé k'il dépoza antr lè jup¨ dè deu fam¨.




-- Xiii --


La vouatur s'arèta deu-z er¨ plus tar devan une petit mèzon
de brik¨ bati o milyeu d'un vèrjé planté de pouaryé¨-z an
kenouy¨, sur le bor de la gran-rout.

Katr¨ tonèl¨-z an trèyaj abiyé de chèvrefey¨ é de
klématit¨ formè lè katr¨ kouin¨ de se jardin dispozé par
peti¨ karé à légum¨ ke séparè d'étroua¨ chemin¨ bordé
d'arbr¨ fruityé¨.

Une è viv trè èlvé antourè de partou sèt propriété,
k'un chan séparè de la fèrm vouazine. Une forj la présédè
de san pa sur la rout. Lè-z otr abitasion¨ lè plus proch¨
se trouvè distant¨ d'un kilomètr.

La vu alantour s'étandè sur la plèn du pays de Cau, tout
parsemé de fèrm k'anvlopè lè katr¨ doubl lign¨ de
gran¨-z arbr¨ anfèrman la kour à pomyé¨.

Jeanne, osito arivé, voulè se repozé, mè Rosalie ne le
lui pèrmi pa, krègnan k'èl ne se remi à rèvasé.

Le menuizyé de Goderville étè la, venu pour l'instalasion; é
on komansa tou de suit l'anménajman dè mebl¨ aporté
déja, an-n atandan la dèrnyèr vouatur.

Se fu-t un travay konsidérabl, ègzijan de long¨ réflèksion¨ é
de gran¨ rèzoneman¨.

Pui la charèt, o bou d'une er, aparu à la baryèr, é
il falu la décharjé sou la plui.

La mèzon, kan le souar tonba, étè dan-z un konplè dézordr,
plèn d'objè¨ anpilé o azar; é Jeanne, arasé, s'andormi
osito k'èl fu-t o li.

Lè jour¨ suivan¨ èl n'u pa le tan de s'atandrir tan
èl se trouva akablé de bezogn. Èl pri mèm un sèrtin
plézir à fèr joli sa nouvèl demer, la pansé ke son fis¨
y revyindrè la poursuivan san sès. Lè tapisri¨ de son
ansyèn chanbr fur tandu¨ dan la sal à manjé, ki
sèrvè-t an mèm tan de salon; é èl organiza avèk un souin
partikulyé une dè deu pyès¨ du premyé ki pri-t an sa pansé
le non «d'aparteman de Poulè».

Èl se rézèrva la segond, Rosalie abitan o-desu, à koté du
grenyé.

La petit mèzon, aranjé avèk souin, étè jantiy, é Jeanne
s'y plu dan lè premyé¨ tan, byin ke kèlk choz lui
manka don-t èl ne se randè pa byin kont.

Un matin, le klèr de notèr de Fécamp lui aporta troua mil
sis san fran¨, pri dè mebl¨ lèsé o Pepl¨ é èstimé
par un tapisyé. Èl resanti, an resevan sè-t arjan, un
frémisman de plézir; é, dè ke l'om fu parti, èl
s'anprèsa de mètr son chapo, voulan gagné Goderville o
plus vit pour fèr tenir à Paul sèt som inèspéré.

Mè, kom èl se atè sur la gran-rout, èl rankontra
Rosalie ki revnè du marché. La bone u un soupson san
deviné tou de suit la vérité, pui, kan èl l'u
dékouvèrt, kar Jeanne ne lui savè plus ryin kaché, èl poza
son panyé par tèr pour se faché tou-t à son èz.

É èl kriya, lè pouin¨ sur lè anch¨; pui èl pri sa
mètrès du bra droua, son panyé du bra goch, é, toujour
furyeuz, èl se remi-t an march vèr la mèzon.

Dè k'èl¨ fur rantré, la bone ègzija la remiz de
l'arjan. Jeanne le dona an gardan lè sis san fran¨; mè sa
ruz fu vit pèrsé par la sèrvant miz an défyans; é èl du
livré le tou.

Rosalie konsanti sepandan à se ke se relika fu envoyé o
jen om.

Il remèrsya o bou de kèlk jour¨.»Tu m'a randu un gran
sèrvis, ma chèr maman, kar nou-z étyon dan-z une profond
mizèr.»

Jeanne, sepandan, ne s'akoutumè gèr à Batteville; il lui
sanblè san sès k'èl ne rèspirè plus kom otrefoua,
k'èl étè plus sel ankor, plu-z abandoné, plus pèrdu.
Èl sortè pour fèr un tour, gagnè le amo de Verneuil,
revnè par lè Troua-Mar¨ pui, une foua rantré, se relevè,
priz d'une anvi de resortir kom si èl u oublié d'alé la
justeman ou èl devè se randr, ou èl avè anvi de se
promné.

É sela, tous¨ lè jour¨, rekomansè san k'èl konpri la
rèzon de sè-t étranj bezouin. Mè, un souar, une fraz lui vin
inkonsyaman ki lui révéla le sekrè de sè-z inkyétud¨. Èl
di, an s'asseyant, pour diné:

-- O! kom j'é anvi de vouar la mèr!

Se ki lui mankè si for, s'étè la mèr, sa grand vouazine
depui vin-sin-q an¨, la mèr avèk son èr salé, sè kolèr¨, sa
voua grondeuz, sè soufl puisan¨, la mèr ke, chak matin,
èl voyé de sa fenètr dè Pepl¨, k'èl rèspirè jour é
nui, k'èl santè prè d'èl, k'èl s'étè miz à èmé
kom une pèrsone san s'an douté.

Masakr vivè égalman dan-z une èkstrèm ajitasion. Il s'étè
instalé, dè le souar de son arivé, dan le ba du bufè de la
kuizine, san k'il fu posibl de l'an délojé. Il rèstè la
tou le jour, prèsk imobil, se retournan selman de tan
an tan avèk un grognman sour.

Mè, osito ke venè la nui, il se levè é se trènè
vèr la port du jardin, an-n ertan lè mur¨. Pui, kan il
avè pasé deor lè kèlk minut k'il lui falè, il
rantrè, s'asseyé sur son dèryèr devan le fourno ankor
cho, é, dè ke sè deu mètrès¨ étè parti se kouché,
il se mètè à urlé.

Il urlè insi tout la nui, d'une voua plintiv é
lamantabl, s'arètan parfoua une er pour reprandr sur un ton
plus déchiran ankor. On l'atacha devan la mèzon dan-z un
baril. Il urla sou lè fenètr¨. Pui, kom il étè infirm é
byin prè de mourir, on le remi à la kuizine.

Le somèy devenè inposibl pour Jeanne ki antandè le vyèy
animal jémir é graté san sès, chèrchan à se rekonètr
dan sèt mèzon nouvèl, konprenan byin k'il n'étè plus
ché lui.

Ryin ne le pouvè kalmé. Asoupi le lon du jour, kom si sè
yeu¨ étin¨, la konsyans de son infirmité, l'us anpéché de
se mouvouar, alor ke tous¨ lè-z ètr¨ viv é s'ajit, il se
mètè à rodé san repo dè ke tonbè le souar, kom s'il
n'u plu-z ozé vivr é remué ke dan lè ténèbr¨, ki fon
tous¨ lè-z ètr¨ avegl.

On le trouva mor un matin. Se fu-t un gran soulajman.

L'ivèr s'avansè; é Jeanne se santè anvai par une
invinsibl dézèspérans. Se n'étè pa une de sè douler¨ égu¨
ki sanbl tordr l'am, mè une morn é lugubr tristès.

Okune distraksion ne la révèyè. Pèrsone ne s'okupè
d'èl. La gran-rout devan sa port se déroulè à drouat é à
goch prèsk toujour vid. De tan-z an tan un tilbury pasè
o tro, kondui par un-n om à figur rouj don la blouz,
gonflé o van de la kours, fezè une sort de balon bleu;
parfoua s'étè une charèt lant, ou byin on voyé venir de
louin deu paysan, l'om é la fam, tou peti¨ à l'orizon,
pui grandisan, pui, kan il¨-z avè dépasé la mèzon,
rediminuant, devenan gro kom deu-z insékt¨, la-ba, tou-t o
bou de la lign blanch ki s'alonjè à pèrt de vu, montan
é désandan selon lè mol¨-z ondulasion¨ du sol.

Kan l'èrb se remi à pousé, une fiyèt an jup kourt
pasè tous¨ lè matin¨ devan la baryèr, konduizan deu vach¨
mègr¨ ki broutè le lon dè fosé¨ de la rout. Èl
revnè le souar, de la mèm alur andormi, fezan un pa
tout lè dis minut dèryèr sè bèt¨.

Jeanne, chak nui, rèvè k'èl abitè ankor lè Pepl¨.

Èl s'y retrouvè kom otrefoua avèk pèr é petit mèr, é
parfoua mèm avèk tant Lison. Èl refezè dè choz¨ oublié
é fini, s'imajinè soutnir Madam Adélaïde voyageant dan son
alé. É chak révèy étè suivi de larm¨.

Èl pansè toujour à Paul, se demandan: «Ke fè-t-il? Koman
è-t-il mintnan? Sonj-t-il à moua kèlkefoua?» An se promnan
lantman dan lè chemin¨ kreu antr lè fèrm, èl roulè
dan sa tèt tout sè-z idé¨ ki la martyrisaient; mè èl
soufrè surtou d'une jalouzi inapèzabl kontr sèt fam
inkonu ki lui avè ravi son fis¨. Sèt èn sel la
retenè, l'anpèchè d'ajir, d'alé le chèrché, de pénétré
ché lui. Il lui sanblè vouar la mètrès debou sur la port é
demandan:

-- Ke voulé-vou isi, madam?

Sa fyèrté de mèr se révoltè de la posibilité de sèt
rankontr; é son orgey otin de fam toujour pur, san
défayans¨ é san tach, l'ègzaspérè de plu-z an plus kontr
tout sè lachté¨ de l'om asèrvi par lè sal pratik de
l'amour charnèl ki ran lach lè ker¨ eu¨-mèm. L'umanité
lui sanblè imond kan èl sonjè à tous¨ lè sekrè¨
malpropr¨ dè sans, o karès ki avilis, à tous¨ lè
mystères deviné dè-z akoupleman¨ indisolubl¨.

Le printan é l'été pasèr ankor.

Mè kan l'oton revin avèk lè long¨ plui¨, le syèl
grizatr, lè nuiaj¨ sonbr, une tèl lasitud de vivr insi
la sézi, k'èl se rézolu à tanté un gran-t éfor pour
reprandr son Poulè.

La pasion du jen om devè ètr uzé à prézan.

Èl lui ékrivi une lètr éploré.

«Mon chèr anfan, je vyin te supliyé de revenir oprè de moua.
Sonj donk ke je sui vyèy é malad, tout sel, tout
l'ané, avèk une bone. J'abit mintnan une petit mèzon
oprè de la rout. S'è byin trist. Mè si tu étè la tou
chanjrè pour moua. Je n'é ke toua o mond é je ne t'é pa vu
depui sè-t an¨! Tu ne sora jamè kom j'é été malereuz é
konbyin j'avè repozé mon ker sur toua. Tu étè ma vi, mon
rèv, mon sel èspouar, mon sel amour, é tu me mank, é tu
m'a abandoné.

«O! revyin, mon peti Poulè, revyin m'anbrasé, revyin
oprè de ta vyèy mèr ki te tan dè bra dézèspéré.

«Jeanne.»

Il répondi kèlk jour¨ plus tar.

«Ma chèr maman, je ne demandrè pa myeu ke d'alé te vouar,
mè je n'é pa le sou. Anvoua-moua kèlk arjan é je vyindrè.
J'avè du rèst l'intansion d'alé te trouvé pour te parlé
d'un projè ki me pèrmètrè de fèr se ke tu me demand.

«Le dézintérèsman é l'afèksion de sèl ki a été ma konpagn
dan lè vilin¨ jour¨ ke je travèrs, demer san limit à
mon-n égar. Il n'è pa posibl ke je rèst plus lontan san
rekonètr publikman son amour é son dévouman si fidèl¨.
Èl a du rèst de trè bone¨ manyèr¨ ke tu poura aprésyé.
É èl è trè instruit, èl li bokou. Anfin, tu ne te
fè pa l'idé de se k'èl a toujour été pour moua. Je serè
une brut, si je ne lui témouagnè pa ma rekonèsans. Je vyin
donk te demandé l'otorizasion de l'épouzé. Tu me pardonerè
mé-z èskapad¨ é nou-z abiteryon tous¨-z ansanbl dan ta nouvèl
mèzon.

«Si tu la konèsè, tu m'akorderè tou de suit ton
konsantman. Je t'asur k'èl è parfèt, é trè
distingé. Tu l'èmerè, j'an sui sèrtin. Kan à moua, je ne
pourè pa vivr san-z èl.

«J'atan ta répons avèk inpasyans, ma chèr maman, é nou
t'anbrason de tou ker.

«Ton fis¨.

«Vikont Paul De Lamare.»

Jeanne fu-t atéré. Èl demerè imobil, la lètr sur lè
jenou¨, devinan la ruz de sèt fiy ki avè san sès
retenu son fis¨, ki ne l'avè pa lèsé venir une sel foua,
atandan son er, l'er ou la vyèy mèr dézèspéré, ne
pouvan plus rézisté o dézir d'étrindr son anfan, faiblirait,
akorderè tou.

É la gros douler de sèt préférans obstiné de Paul pour
sèt kréatur déchirè son ker. Èl répétè:

-- Il ne m'èm pa. Il ne m'èm pa.

Rosalie antra. Jeanne balbusya:

-- Il veu l'épouzé mintnan.

La bone u un surso:

-- O! madam, vou ne pèrmètré pa sa. M. Paul ne v pa
ramasé sèt tréné.

É Jeanne akablé, mè révolté, répondi:

-- Sa, jamè, ma fiy. É, puisk'il ne veu pa venir, je vè
alé le trouvé, moua, é nou vèron lakèl de nou deu
l'anportra.

É èl ékrivi tou de suit à Paul pour anonsé son arivé, é
pour le vouar otr par ke dan le loji abité par sèt geuz.

Pui, an-n atandan une répons, èl fi sè préparatif¨. Rosalie
komansa à anpilé dan-z une vyèy mal le linj é lè-z éfè¨
de sa mètrès. Mè kom èl pliyè une rob, une ansyèn
rob de kanpagn, èl s'ékriya:

-- Vou n'avé selman ryin à vou mètr sur le do. Je ne vou
pèrmètrè pa d'alé kom sa. Vou feryé ont à tou le
mond; é lè dam de Pari¨ vou regarderè kom une
sèrvant.

Jeanne la lèsa fèr. É lè deu fam¨ se randir ansanbl à
Goderville pour chouazir une étof à karo¨ vèr¨ ki fu
konfyé à la kouturyèr du bour. Pui èl¨-z antrèr ché le
notèr, mètr Roussel, ki fezè chak ané un voyage d'une
kinzèn dan la kapital, afin d'obtenir de lui dè
ransègnman¨. Kar Jeanne depui vin-ui-t an¨ n'avè pa revu
Pari¨.

Il fi dè rekomandasion¨ nonbreuz¨ sur la manyèr d'évité lè
vouatur, sur lè prosédé pour n'ètr pa volé, konsèyan de
koudr l'arjan dan la doublur dè vètman¨ é de ne gardé
dan la poch ke l'indispansabl; il parla longman dè
rèstoran¨ à pri moyens don-t il dézigna deu-z ou troua frékanté
par dè fam¨; é il indika l'otèl de Normandie ou il
dèsandè lui-mèm, oprè de la gar du chemin de fèr. On
pouvè s'y prézanté de sa par.

Depui si-z an¨, sè chemin¨ de fèr, don-t on parlè partou,
fonksionè antr Pari¨ é Le Avr. Mè Jeanne, obsédé de
chagrin, n'avè pa ankor vu sè vouatur à vaper ki
révolusionè tou le pays.

Sepandan, Paul ne répondè pa.

Èl atandi uit jour¨, pui kinz jour¨, alan chak matin
sur la rout o-devan du fakter k'èl abordè-t an frémisan:

-- Vou n'avé ryin pour moua, pèr Malandain?

É l'om répondè toujour de sa voua anroué par lè
intanpéri¨ dè sèzon¨:

-- Ankor ryin s'te foua, ma bone dam.

S'étè sèt fam, asuréman, ki anpèchè Paul de répondr!

Jeanne alor rézolu de partir tou de suit. Èl voulè prandr
Rosalie avèk èl, mè la bone refuza de la suivr pour ne pa
ogmanté lè frè de voyage.

Èl ne pèrmi pa d'ayer à sa mètrès d'anporté plus de
troua san fran¨:

-- S'il vou-z an fo d'otr, vou m'ékriré donk, é j'irè ché
le notèr pour k'il vou fas parvenir sa. Si je vou-z an done
plus, s'è M. Paul ki l'anpochra.

É, un matin de désanbr, èl¨ montèr dan la karyol de
Denis Lecoq ki vin lè chèrché pour lè konduir à la gar,
Rosalie fezan juske-la la konduit à sa mètrès.

Èl¨ prir d'abor dè ransègnman¨ sur le pri dè biyè¨,
pui, kan tou fu réglé é la mal anrjistré, èl¨
atandir devan sè lign¨ de fèr, chèrchan à konprandr
koman manevrè sèt choz, si préokupé de se mystère
k'èl¨ ne pansè plu-z o trist¨ rèzon¨ du voyage.

Anfin, un sifleman louintin ler fi tourné la tèt, é èl¨
apèrsur une machine nouar ki grandisè. Sela ariva avèk un
brui tèribl, pasa devan-t èl¨-z an trènan une long chèn
de petit¨ mèzon¨ roulant¨; é un-n employé ayant ouvèr une
port, Jeanne anbrasa Rosalie an pleran é monta dan-z une de
sè kaz¨.

Rosalie, ému, kriyè:

-- O revouar, madam; bon voyage, à byinto!

-- O revouar, ma fiy.

Un kou de siflè parti ankor, é tou le chaplè de vouatur
se remi à roulé dousman d'abor, pui plus vit, pui avèk une
rapidité effrayante.

Dan le konpartiman ou se trouvè Jeanne, deu mésyeu¨
dormè adosé à deu kouin¨.

Èl regardè pasé lè kanpagn¨, lè-z arbr¨, lè fèrm, lè
vilaj¨, éfaré de sèt vitès, se santan priz dan-z une vi
nouvèl, anporté dan-z un mond nouvo ki n'étè plus le syin,
selui de sa trankil jenès é de sa vi monotone.

Le souar venè, lorske le trin antra dan Pari¨.

Un komisionèr pri la mal de Jeanne; é èl le suivi
éfaré, bouskulé, inabil à pasé dan la foul remuiant,
kouran prèsk dèryèr l'om dan la krint de le pèrdr de
vu.

Kan èl fu dan le buro de l'otèl, èl s'anprèsa
d'anonsé:

-- Je vou sui rekomandé par M. Roussel.

La patrone, une énorm fam séryeuz, asiz à son buro,
demanda:

-- Ki sa, M. Roussel?

Jeanne intèrdit repri:

-- Mè le notèr de Goderville, ki dèsan ché vou tous¨ lè
an¨.

La gros dam déklara:

-- S'è posibl. Je ne le konè pa. Vou voulé une chanbr?

-- Oui, madam.

É un garson, prenan son bagaj, monta l'èskalyé devan èl.

Èl se santè le ker sèré. Èl s'asi devan une petit
tabl é demanda k'on lui monta un bouyon avèk une èl de
poulè. Èl n'avè ryin pri depui l'oror.

Èl manja tristeman à la luer d'une bouji, sonjan à mil
choz¨, se raplan son pasaj an sèt mèm vil o retour de
son voyage de nos¨, lè premyé¨ sign du karaktèr de Julyin,
aparu lor de se séjour à Pari¨. Mè èl étè jen alor, é
konfyant é vayant. Mintnan, èl se santè vyèy,
anbarasé, krintiv mèm, fèbl é troublé pour un ryin.
Kan èl u fini son repa, èl se mi à la fenètr é regarda
la ru plèn de mond. Èl avè anvi de sortir é n'ozè
pouin. Èl alè infayibleman se pèrdr, pansè-èl. Èl
se koucha; é soufla sa lumyèr.

Mè le brui, sèt sansasion d'une vil inkonu é le troubl
du voyage la tenè évéyé. Lè-z er¨ s'ékoulè. Lè
rumer¨ du deor s'apèzè peu à peu san k'èl pu dormir,
énèrvé par se demi-repo dè grand¨ vil¨. Èl étè abitué
à se kalm é profon somèy dè chan¨, ki angourdi tou, lè
om¨, lè bèt¨ é lè plant; é èl santè mintnan,
otour d'èl, tout une ajitasion mystérieuse. Dè voua prèsk
insézisabl¨ lui parvenè kom si èl¨-z us glisé dan
lè mur¨ de l'otèl. Parfoua un planché krakè, une port se
fèrmè, une sonèt tintè.

Tou-t à kou, vèr deu-z er¨ du matin, alor k'èl komansè à
s'asoupir, une fam pousa dè kri¨ dan-z une chanbr vouazine;
Jeanne s'asi bruskeman dan son li; pui èl kru antandr
un rir d'om.

Alor, à mezur k'aprochè le jour, la pansé de Paul
l'anvai; é èl s'abiya dè ke le krépuskul paru.

Il abitè ru du Sovaj, dan la Sité. Èl voulu s'y randr à
pyé pour obéir o rekomandasion¨ d'ékonomi de Rosalie. Il
fezè bo; l'èr froua pikè la chèr; dè jan¨ présé
kourè sur lè trotouar¨. Èl alè le plus vit posibl,
suivan une ru indiké o bou de lakèl èl devè tourné à
drouat, pui à goch; pui arivé sur une plas, il lui fodrè
s'informé à nouvo. Èl ne trouva pa la plas é se ransègna
oprè d'un boulanjé ki lui dona dè-z indikasion¨ diférant.
Èl reparti, s'égara, èra, suivi d'otr konsèy¨, se pèrdi
tou-t à fè.

Afolé, èl marchè mintnan prèsk o azar. Èl alè
se désidé à aplé un koché kan èl apèrsu la Sèn. Alor
èl lonja lè ké¨.

O bou d'une er anviron, èl antrè dan la ru du Sovaj,
une sort de ruièl tout nouar. Èl s'arèta devan la port,
tèlman ému k'èl ne pouvè plus fèr un pa.

Il étè la, dan sèt mèzon, Poulè.

Èl santè tranblé sè jenou¨ é sè min¨; anfin, èl antra,
suivi un koulouar, vi la kaz du portyé, é demanda an tandan
une pyès d'arjan:

-- Pouryé-vou monté dir à M. Paul de Lamare k'une vyèy
dam, une ami de sa mèr, l'atan-t an ba?

Le portyé répondi:

-- Il n'abit plu-z isi, madam.

Un gran frison la parkouru. Èl balbusya:

-- A! ou... ou demer-t-il mintnan?

-- Je ne sè pa.

Èl se santi étourdi kom si èl alè tonbé é èl
demera kèlk tan san pouvouar parlé.

Anfin, par un-n éfor vyol, èl repri sa rèzon, é murmura:

-- Depui kan è-t-il parti?

L'om la ransègna abondaman.

-- Vouala kinz jour¨. Il¨ son parti kom sa, un souar, é pa
revnu¨. Il¨ devè partou dan le kartyé; osi vou
konprené byin k'il¨ n'on pa lèsé le-r adrès.

Jeanne voyé dè luer¨, dè gran¨ djèt¨ de flam, kom si on
lui u tiré dè kou¨ de fuzi devan lè yeu¨. Mè une idé
fiks la soutnè, la fezè demeré debou, kalm an-n aparans,
é réfléchi. Èl voulè savouar é retrouvé Poulè.

-- Alor il n'a ryin di, an s'an-n alan?

-- O! ryin du tou, il¨ se son sové pour ne pa payer, vouala.

-- Mè, il doua envoyer chèrché sè lètr¨ par kèlk'un.

-- Plus souvan ke je lè donerè. É pui il¨ n'an resevè
pa dis par an. Je le-r an-n é monté une pourtan deu jour¨ avan
k'il¨ s'an-n ay.

S'étè sa lètr san dout. Èl di présipitaman:

-- Ékouté, je sui sa mèr, à lui, é je sui venu pour le
chèrché. Vouala dis fran¨ pour vou. Si vou savé kèlk
nouvèl ou kèlk ransègnman sur lui, aporté-lè-moua à
l'otèl de Normandie, ru du Avr, é je vou pèrè byin.

É èl se sova.

Èl se remi à marché san s'inkyété-r ou èl alè. Èl se
atè kom présé par une kours inportant; èl filè le
lon dè mur¨, erté par dè jan¨ à pakè¨; èl travèrsè lè
ru san regardé lè vouatur venir, injuryé par lè koché¨;
èl trébuchè o march dè trotouar¨ okèl èl ne
prenè pouin gard; èl kourè devan èl, l'am pèrdu.

Tou-t à kou èl se trouva dan-z un jardin é èl se santi si
fatigé k'èl s'asi sur un ban. Èl y demera for
lontan aparaman, pleran san s'an-n apèrsevouar, kar dè
pasan¨ s'arètè pour la regardé. Pui èl santi k'èl
avè trè froua; é èl se leva pour repartir; sè janb¨ la
portè à pèn tan èl étè akablé é fèbl.

Èl voulè antré prandr un bouyon dan-z un rèstoran, mè
èl n'ozè pa pénétré dan sè-z établisman¨, priz d'une
èspès de ont, d'une per, d'une sort de puder de son chagrin
k'èl santè vizibl. Èl s'arètè une segond devan la
port, regardè o-dedan, voyé tous¨ sè jan¨ atablé é
manjan, é s'enfuyé intimidé, se dizan: «J'antrerè dan le
prochin.» É èl ne pénétrè pa davantaj dan le suivan.

À la fin èl achta ché un boulanjé un peti pin-n an form de
lune, é èl se mi à le kroké tou-t an marchan. Èl avè
gran-souaf, mè èl ne savè-t ou alé bouar é èl s'an pasa.

Èl franchi une vout é se trouva dan-z un-n otr jardin antouré
d'arkad¨. Èl rekonu alor le Palè-Royal.

Kom le solèy é la march l'avè un peu réchofé, èl
s'asi ankor une er ou deu.

Une foul antrè, une foul élégant ki kozè, souryè,
saluiè, sèt foul ereuz don lè fam¨ son bèl¨ é lè
om¨ rich¨, ki ne vi ke pour la parur é lè joua¨.

Jeanne, éfaré d'ètr o milyeu de sèt kou briyant, se leva
pour s'anfuir; mè, soudin, la pansé lui vin k'èl pourè
rankontré Paul an se lyeu; é èl se mi à èré-r an-n épyan lè
vizaj¨, alan é venan san sès, d'un bou à l'otr du
Jardin, de son pa unbl é rapid.

Dè jan¨ se retournè pour la regardé, d'otr ryè é se
la montrè. Èl s'an-n apèrsu é se sova, pansan ke, san
dout, on s'amuzè de sa tournur é de sa rob à karo¨ vèr¨
chouazi par Rosalie é ègzékuté sur sè-z indikasion¨ par la
kouturyèr de Goderville.

Èl n'ozè mèm plus demandé sa rout o pasan¨. Èl s'y
azarda pourtan é fini par retrouvé son otèl.

Èl pasa le rèst du jour sur une chèz, o pyé¨ de son li,
san remué. Pui èl dina, kom la vèy, d'un potaj é d'un
peu de vyand. Pui èl se koucha, akonplisan chak akt
machinalman par abitud.

Le landmin èl se randi à la préfèktur de polis pour k'on
lui retrouva son anfan. On ne pu ryin lui promètr; on s'an
okuprè sepandan.

Alor èl vagabonda par lè ru, èspéran toujour le
rankontré. É èl se santè plus sel dan sèt foul ajité,
plus pèrdu, plus mizérabl k'o milyeu dè chan¨ dézèr¨.

Kan èl rantra, le souar, à l'otèl, on lui di k'un-n om
l'avè demandé de la par de M. Paul é k'il revyindrè le
landmin. Un flo de san lui jayi o ker é èl ne fèrma
pa l'ey de la nui. Si s'étè lui? Oui, s'étè lui
asuréman, byin k'èl ne l'u pa rekonu o détay¨ k'on
lui avè doné.

Vèr ne-v er¨ du matin on-n erta sa port, èl kriya: «Entrez!»
prèt à s'élansé, lè bra ouvèr. Un-n inkonu se prézanta. É,
pandan k'il s'èkskuzè de l'avouar déranjé é k'il èksplikè
son afèr, une dèt de Paul k'il venè réklamé, èl se
santè pleré san voulouar le lèsé parètr, anlvan lè
larm¨ du bou du doua, à mezur k'èl¨ glisè o kouin dè
yeu¨.

Il avè apri sa venu par le konsyèrj de la ru du Sovaj,
é, kom il ne pouvè retrouvé le jen om, il s'adrèsè à
la mèr. É il tandè un papyé k'èl pri san sonjé à ryin.
Èl lu un chifr: 90 fran¨, tira son arjan é paya.

Èl ne sorti pa se jour-la.

Le landmin d'otr kréansyé¨ se prézantèr. Èl dona tou
se ki lui rèstè, ne rézèrvan k'une vintèn de fran¨; é
èl ékrivi à Rosalie pour lui dir sa situiasion.

Èl pasè sè jour¨ à èré, atandan la répons de sa bone,
ne sachan ke fèr, ou tué lè-z er¨ lugubr¨, lè-z er¨
intèrminabl¨, n'ayant pèrsone à ki dir un mo tandr, pèrsone
ki konu sa mizèr. Èl alè o azar, arselé à prézan
par un bezouin de partir, de retourné la-ba, dan sa petit
mèzon sur le bor de la rout solitèr.

Èl n'y pouvè plus vivr, kèlk jour¨ oparavan, tan la
tristès l'akablè, é mintnan èl santè byin k'èl ne
sorè plus, o kontrèr, vivr ke la, ou sè morn¨ abitud¨
s'étè anrasiné¨.

Anfin, un souar, èl trouva une lètr é deu san fran¨.
Rosalie dizè:

«Madam Jeanne, revné byin vit, kar je ne vou-z anvèrè plus
ryin. Kan à M. Paul, s'è moua k'irè le chèrché kan nou
oron de sè nouvèl¨.

«Je vou salu. Votr sèrvant.

«Rosalie.»

É Jeanne reparti pour Batteville, un matin k'il nèjè, é
k'il fezè gran froua.




-- Xiv --


Alor èl ne sorti plus, èl ne remuia plus. Èl se levè
chak matin à la mèm er, regardè le tan par sa fenètr,
pui dèsandè s'asouar devan le feu dan la sal.

Èl rèstè la dè jour¨ antyé¨, imobil, lè yeu¨ planté sur
la flam, lèsan alé à l'avantur sè lamantabl¨ pansé é
suivan le trist défilé de sè mizèr¨. Lè ténèbr¨, peu à peu,
anvaisè la petit pyès san k'èl u fè d'otr
mouvman ke pour remètr du boua o feu. Rosalie alor
aportè la lanp é s'ékriyè:

-- Alon, madam Jeanne, il fo vou sekoué ou byin vou
n'oré pa ankor fin se souar.

Èl étè souvan poursuivi d'idé¨ fiks ki l'obsédè é
torturé par dè préokupasion¨ insignifyant¨, lè mouindr¨
choz¨, dan sa tèt malad, prenan une inportans èkstrèm.

Èl revivè surtou dan le pasé, dan le vyeu pasé, anté
par lè premyé¨ tan de sa vi é par son voyage de nos¨, la-
ba-z an Kors. Dè paysages de sèt il, oubliyé depui lontan,
surjisè soudin devan èl dan lè tizon¨ de sa cheminé;
é èl se raplè tous¨ lè détay¨, tous¨ lè peti¨ fè¨,
tout lè figur rankontré la-ba; la tèt du gid Djin
Ravoli la poursuivè; é èl croyé parfoua antandr sa voua.

Pui èl sonjè o dous¨-z ané¨ de l'anfans de Paul, alor
k'il lui fezè repiké dè salad¨, é k'èl s'ajnouyè
dan la tèr gras à koté de tant Lison, rivalizan de souin¨
tout lè deu pour plèr à l'anfan, lutan à sèl ki ferè
reprandr lè jene¨ plant avèk le plus d'adrès é obtyindrè
le plus d'élèv.

É, tou ba, sè lèvr¨ murmurè: «Poulè, mon peti Poulè»,
kom si èl lui u parlé; é, sa rèvri s'arètan sur se mo,
èl essayé parfoua pandan dè-z er¨ d'ékrir dan le vid, de
son doua tandu, lè lètr¨ ki le konpozè. Èl lè trasè
lantman, devan le feu, s'imajinan lè vouar, pui, croyant
s'ètr tronpé, èl rekomansè le P d'un bra tranblan de
fatig, s'éforsan de désiné le non jusk'o bou; pui, kan
èl avè fini, èl rekomansè.

À la fin èl ne pouvè plus, mèlè tou, modlè d'otr
mo¨, s'énèrvan jusk'à la foli.

Tout lè mani dè solitèr¨ la posédè. La mouindr choz
chanjé de plas l'iritè.

Rosalie souvan la forsè à marché, l'anmnè sur la rout;
mè Jeanne, o bou de vin minut, déklarè: «Je n'an pui
plus, ma fiy», é èl s'asseyé o bor du fosé.

Byinto tou mouvman lui fu-t odyeu, é èl rèstè o li le
plus tar posibl.

Depui son anfans, une sel abitud lui étè demeré
invaryableman tenas, sèl de se levé tou d'un kou osito
aprè avouar bu son kafé o lè. Èl tenè d'ayer à se
mélanj d'une fason ègzajéré; é la privasion lui an-n orè été
plus sansibl ke sèl de n'inport koua. Èl atandè, chak
matin, l'arivé de Rosalie avèk une inpasyans un peu sansuièl;
é, dè ke la tas plèn étè pozé sur la tabl de nui, èl
se mètè sur son séan é la vidè vivman d'une manyèr un
peu goulu. Pui, rejtan sè dra¨, èl komansè à se vétir.

Mè, peu à peu, èl s'abituia à rèvasé kèlk segond¨ aprè
avouar repozé le bol dan son asyèt, pui èl s'étandi de
nouvo dan le li; pui èl prolonja, de jou-r an jour, sèt
parès jusk'o moman ou Rosalie revnè, furyeuz, é
l'abiyè prèsk de fors.

Èl n'avè plus, d'ayer, une aparans de volonté é, chak
foua ke sa sèrvant lui demandè un konsèy, lui pozè une
kèstyon, s'informè de son avi, èl répondè:

-- Fè kom tu voudra, ma fiy.

Èl se croyé si dirèkteman poursuivi par une malchans
obstiné kontr èl k'èl devenè fatalist kom un-n Oryantal;
é l'abitud de vouar s'évanouir sè rèv é s'ékroulé sè
èspouar¨ fezè k'èl n'ozè plus ryin-n antreprandr, é k'èl
ézitè dè journé¨ antyèr¨-z avan d'akonplir la choz la plus
sinpl, pèrsuiadé k'èl s'angajè toujour dan la movèz
voua é ke sela tournerè mal.

Èl répétè à tou moman:

-- S'è moua ki n'é pa u de chans dan la vi.

Alor Rosalie s'ékriyè:

-- K'è-se ke vou diryé donk s'il vou falè travayé
pour avouar du pin, si vou-z étyé oblijé de vou levé tous¨ lè
jour¨ à si-z er¨ du matin pour alé-r an journé! Il y an-n a byin
ki son-t oblijé de fèr sa, pourtan, é, kan èl¨
devyèn tro vyèy¨, èl¨ mer de mizèr.

Jeanne répondè:

-- Sonj donk ke je sui tout sel, ke mon fis¨ m'a
abandoné.

É Rosalie alor se fachè furyeuzman:

-- An vouala une afèr! É byin! é lè-z anfan¨ ki son-t o
sèrvis militèr! é seu ki von s'établi-r an-n Amérique.

L'Amérique reprézantè pour èl un pays vag, ou l'on v fèr
fortune é don-t on ne revyin jamè.

Èl kontinuiè:

-- Il y a toujour un moman ou il fo se séparé, pars ke lè
vyeu é lè jene¨ ne son pa fè¨ pour rèsté ansanbl.

É èl konkluè d'un ton féros:

-- É byin, k'è-se ke vou diryé s'il étè mor?

É Jeanne, alor, ne répondè plus ryin.

Un peu de fors lui revin kan l'èr s'amoli o premyé¨
jour¨ du printan, mè èl n'employé se retour d'aktivité
k'à se jeté de plu-z an plus dan sè pansé sonbr.

Kom èl étè monté o grenyé, un matin, pour chèrché
kèlk objè, èl ouvri par azar une kès plèn de vyeu
kalandriyé¨; on lè-z avè konsèrvé selon la koutum de sèrtèn
jan¨ de kanpagn.

Il lui sanbla k'èl retrouvè lè-z ané¨ èl¨-mèm de son
pasé, é èl demera sézi d'une étranj é konfuz émosion
devan se ta de karton¨ karé.

Èl lè pri é lè-z anporta dan la sal an ba. Il y an-n avè
de tout lè tay, dè gran¨-z é dè peti¨. É èl se mi à
lè ranjé par ané¨ sur la tabl. Soudin èl retrouva le
premyé, selui k'èl avè aporté o Pepl¨.

Èl le kontanpla lontan, avèk lè jour¨ biffés par èl le
matin de son dépar de Rouen, le landmin de sa sorti du
kouvan. É èl plera. Èl plera dè larm¨ morn¨ é lant¨,
de povr¨ larm¨ de vyèy an fas de sa vi mizérabl, étalé
devan èl sur sèt tabl.

É une idé la sézi ki fu byinto une obsésion tèribl,
insésant, acharné. Èl voulè retrouvé prèsk jour par jour
se k'èl avè fè.

Èl pika kontr lè mur¨, sur la tapisri, l'un-n aprè l'otr,
sè karton¨ joni, é èl pasè dè-z er¨, an fas de l'un-n ou
de l'otr, se demandan: «Ke m'è-t-il arivé, se moua-la?»

Èl avè marké de trè¨ lè dat mémorabl¨ de son istouar,
é èl parvenè parfoua à retrouvé un moua antyé,
rekonstituian un-n à un, groupan, ratachan l'un-n à l'otr tous¨
lè peti¨ fè¨ ki avè présédé ou suivi un-n évèneman
inportan.

Èl réusi, à fors d'atansion obstiné, d'éfor¨ de mémouar,
de volonté konsantré, à rétablir prèsk antyèrman sè deu
premyèr¨ ané¨ o Pepl¨, lè souvenir¨ louintin¨ de sa vi
lui revnan avèk une fasilité singulyèr é une sort de relyèf.

Mè lè-z ané¨ suivant¨ lui sanblè se pèrdr dan-z un
brouyar, se mélé, anjanbé, l'une sur l'otr; é èl
demerè parfoua un tan infini, la tèt panché vèr un
kalandriyé, l'èspri tandu sur l'Otrefoua, san parvenir mèm à
se raplé si s'étè dan se karton-la ke tèl souvenir pouvè
ètr retrouvé.

Èl alè de l'un-n à l'otr otour de la sal k'antourè,
kom lè gravur¨ d'un chemin de la kroua, sè tablo¨ dè jour¨
fini. Bruskeman èl arètè sa chèz devan l'un d'eu¨, é
rèstè jusk'à la nui imobil à le regardé, anfonsé an sè
rechèrch.

Pui tou-t à kou, kan tout lè sèv¨ se révèyèr sou la
chaler du solèy, kan lè rékolt se mir à pousé par lè
chan¨, lè-z arbr¨ à vèrdir, kan lè pomyé¨ dan lè kour
s'épanouir kom dè boul roz¨ é parfumèrent la plèn, une
grand ajitasion la sézi.

Èl ne tenè plu-z an plas; èl alè é venè, sortè é
rantrè vin foua par jour, é vagabondè parfoua o louin le
lon dè fèrm, s'ègzaltan dan-z une sort de fyèvr de regrè.

La vu d'une margerit bloti dan-z une touf d'èrb, d'un
rayon de solèy glisan antr lè fey¨, d'une flak d'o
dan-z une ornyèr ou se mirè le bleu du syèl, la remuiè,
l'atandrisè, la boulvèrsè-t an lui redonan dè sansasion¨
louintèn¨, kom l'éko de sè-z émosion¨ de jen fiy, kan
èl rèvè par la kanpagn.

Èl avè frémi dè mèm sekous¨, savouré sèt douser é
sèt grizri troublant dè jour¨ tyèd¨, kan èl atandè
l'avnir. Èl retrouvè tou sela mintnan ke l'avnir étè
klo. Èl an jouisè ankor dan son ker; mè èl an
soufrè-t an mèm tan, kom si la joua étèrnèl du mond
révéyé an pénétran sa po séché, son san refrouadi, son am
akablé, n'y pouvè plus jeté k'un charm afèbli é
douloureu.

Il lui sanblè osi ke kèlk choz étè un peu chanjé
partou otour d'èl. Le solèy devè ètr un peu mouin cho
ke dan sa jenès, le syèl un peu mouin bleu, l'èrb un peu
mouin vèrt; é lè fler¨, plus pal¨-z é mouin odorant¨,
n'annivrè plus tou-t à fè otan.

Dan sèrtin jour¨, sepandan, un tèl byin-ètr de vi la
pénétrè, k'èl se reprenè à rèvasé, à èspéré, à atandr;
kar peu-t-on, malgré la riger acharné du sor, ne pa èspéré
toujour, kan il fè bo?

Èl alè, èl alè devan èl, pandan dè-z er¨ é dè
er¨, kom fouété par l'èksitasion de son am. É parfoua
èl s'arètè tou-t à kou, é s'asseyé o bor de la rout
pour réfléchir à dè choz¨ trist¨. Pourkoua n'avè-èl pa été
èmé kom d'otr? Pourkoua n'avè-èl pa mèm konu lè
sinpl¨ boner¨ d'une ègzistans kalm?

É parfoua ankor èl oubliè un moman k'èl étè vyèy,
k'il n'y avè plus ryin devan èl, or kèl-z an¨ lugubr¨
é solitèr¨, ke tout sa rout étè parkouru; é èl
batisè, kom jadis, à sèz an¨, dè projè¨ dou à son ker;
èl konbinè dè bou¨ d'avnir charman¨. Pui la dur
sansasion du réèl tonbè sur èl; èl se relevè kourbaturé
kom sou la chut d'un poua ki lui orè kasé lè rin¨; é
èl reprenè plus lantman le chemin de sa demer an
murmuran:

-- O! vyèy fol! vyèy fol!

Rosalie mintnan lui répétè à tou moman:

-- Mè rèsté donk trankil, madam, k'è-se ke vou-z avé à
vou émouver kom sa?

É Jeanne répondè tristeman:

-- Ke veu-tu, je sui kom «Masakr» o dèrnyé¨ jour¨.

La bone, un matin, antra plus to dan sa chanbr, é dépozan
sur sa tabl de nui le bol de kafé o lè:

-- Alon, buvé vit, Denis è devan la port ki nou-z atan.
Nou-z alon o Pepl¨ pars ke j'é afèr la-ba.

Jeanne kru k'èl alè s'évanouir tan èl se santi ému; é
èl s'abiya an tranblan d'émosion, éfaré é défayant à la
pansé de revouar sa chèr mèzon.

Un syèl radyeu s'étalè sur le mond; é le bidè, pri de
gèté¨, fezè parfoua un tan de galo. Kan on-n antra dan la
komune d'Étouvent, Jeanne santi k'èl rèspirè avèk pèn
tan sa pouatrine palpitè; é kan èl apèrsu lè pilyé¨ de
brik de la baryèr, èl di à voua bas deu-z ou troua foua,
é malgré èl: «O! o! o!» kom devan lè choz¨ ki
révolutionnent le ker.

On détla la karyol ché lè Kouyar; pui, pandan ke
Rosalie é son fis¨ alè à ler¨-z afèr, lè fèrmyé¨
ofrir à Jeanne de fèr un tour o chato, lè mètr¨ étan
apsan¨, é on lui dona lè klé¨.

Èl parti sel, é, lorsk'èl fu devan le vyeu manouar du
koté de la mèr, èl s'arèta pour le regardé. Ryin n'étè
chanjé o-deor. Le vast batiman grizatr avè se jour-la, sur
sè mur¨ tèrni, dè sourir¨ de solèy. Tous¨ lè kontrevan¨
étè klo.

Un peti morso d'une branch mort tonba sur sa rob, èl leva
lè yeu¨; il venè du platane. Èl s'aprocha du gro arbr à la
po lis é pal, é le karèsa de la min kom une bèt. Son
pyé erta, dan l'èrb, un morso de boua pouri; s'étè le
dèrnyé fragman du ban ou èl s'étè asiz si souvan avèk
tous¨ lè syin, du ban k'on-n avè pozé le jour mèm de la
premyèr vizit de Julyin.

Alor èl gagna la doubl port du vèstibul é u gran-pèn à
l'ouvrir, la lourd klé rouyé refuzan de tourné. La sérur,
anfin, séda avèk un dur grinsman dè resor¨; é le batan, un
peu rézistan lui-mèm, s'anfonsa sou-z une pousé.

Jeanne tou de suit, é prèsk kouran, monta jusk'à sa
chanbr. Èl ne la rekonu pa, tapisé d'un papyé klèr;
mè, ayant ouvèr une fenètr, èl demera remué jusk'o fon
de sa chèr devan tou sè-t orizon tan èmé, le boskè, lè
orm¨, la land, é la mèr semé de voual brune¨ ki sanblè
imobil¨-z o louin.

Alor èl se mi à rodé par la grand demer vid. Èl
regardè, sur lè muray¨, dè tach familyèr¨-z à sè yeu¨.
Èl s'arèta devan un peti trou kreuzé dan le platr par le
baron ki s'amuzè souvan, an souvenir de son jen tan, à
fèr dè-z arm avèk sa kane kontr la klouazon kan il pasè
devan sè-t androua.

Dan la chanbr de petit mèr èl retrouva, piké dèryèr une
port, dan-z un kouin sonbr oprè du li, une fine épingl à tèt
d'or k'èl avè anfonsé la otrefoua (èl se le raplè
mintnan), é k'èl avè, depui, chèrché pandan dè
ané¨. Pèrsone ne l'avè trouvé. Èl la pri kom une
inaprésyabl relik é la bèza.

Èl alè partou, chèrchè, rekonèsè dè tras prèsk
invizibl¨ dan lè tantur¨ dè chanbr k'on n'avè pouin
chanjé, revoyé sè figur bizar¨ ke l'imajinasion prèt
souvan o désin¨ dè-z étof¨, dè marbr¨, o-z onbr dè
plafon¨ sali par le tan.

Èl marchè à pa muiè¨, tout sel dan l'imans chato
silansyeu, kom à travèr un simetyèr. Tout sa vi jizè la-
dedan.

Èl dèsandi o salon. Il étè sonbr dèryèr sè volè¨
fèrmé é èl fu kèlk tan avan d'y ryin distingé; pui,
son regar s'abituian à l'obskurité, èl rekonu peu à peu lè
ot¨ tapisri¨ ou se promnè dè-z ouazo¨. Deu fotey¨
étè rèsté devan la cheminé kom si on venè de lè
kité; é l'oder mèm de la pyès, une oder k'èl avè
toujour gardé, kom lè-z ètr¨ on la ler, une oder vag,
byin rekonèsabl sepandan, dous santer indésiz dè vyeu
aparteman¨, pénétrè Jeanne, l'anvlopè de souvenir¨,
grizè sa mémouar. Èl rèstè altant, aspiran sèt alèn
du pasé, é lè yeu¨ fiksé sur lè deu syèj¨. É soudin, dan
une brusk alusinasion k'anfanta son idé fiks, èl kru
vouar, èl vi, kom èl lè-z avè vu¨ si souvan, son pèr é
sa mèr chofan ler¨ pyé¨ o feu.

Èl rekula, épouvanté, erta du do le bor de la port, s'y
soutin pour ne pa tonbé, lè yeu¨ toujour tandu¨ sur lè
fotey¨.

La vizyon avè disparu.

Èl demera épèrdu pandan kèlk minut; pui èl repri
lantman la posésion d'èl-mèm é voulu s'anfuir, ayant per
d'ètr fol. Son regar tonba par azar sur le lanbri okèl
èl s'appuyé; é èl apèrsu l'échèl de Poulè.

Tout lè léjèr¨ mark grinpè sur la pintur à dè
intèrval¨ inégo¨; é dè chifr¨ trasé o kanif indikè
lè-z aj¨, lè moua, é la krouasans de son fis¨. Tanto s'étè
l'ékritur du baron, plus grand, tanto la syèn, plus petit,
tanto sèl de tant Lison, un peu tranblé. É il lui sanbla ke
l'anfan d'otrefoua étè la, devan èl, avèk sè cheveu¨
blon¨, kolan son peti fron kontr le mur pour k'on mezura
sa tay.

Le baron kriyè:

-- Jeanne, il a grandi d'un santimètr depui sis semèn¨.

Èl se mi à bézé le lanbri, avèk une frénézi d'amour.

Mè on l'aplè o-deor. S'étè la voua de Rosalie:

-- Madam Jeanne, madam Jeanne, on vou-z atan pour déjené.

Èl sorti, pèrdan la tèt. É èl ne konprenè plus ryin de
se k'on lui dizè. Èl manja dè choz¨ k'on lui sèrvi,
ékouta parlé san savouar de koua, koza san dout avèk lè
fèrmyé¨ ki s'informè de sa santé, se lèsa anbrasé,
anbrasa èl-mèm dè jou k'on lui tandè, é èl remonta
dan la vouatur.

Kan èl pèrdi de vu, à travèr lè-z arbr¨, la ot touatur
du chato, èl u dan la pouatrine un déchirman oribl.
Èl santè-t an son ker k'èl venè de dir adyeu pour
toujour à sa mèzon.

On s'an revin à Batteville.

O moman ou èl alè rantré dan sa nouvèl demer, èl
apèrsu kèlk choz de blan sou la port; s'étè une lètr
ke le fakter avè glisé la an son apsans. Èl rekonu
osito k'èl venè de Paul, é l'ouvri, tranblan
d'angouas. Il dizè:

«Ma chèr maman, je ne t'é pa ékri plus to pars ke je ne
voulè pa te fèr fèr à Pari¨ un voyage inutil, devan moua-
mèm alé te vouar insésaman. Je sui, à l'er prézant, sou
le kou d'un gran maler é dan-z une grand difikulté. Ma fam
è mourant aprè avouar akouché d'une petit fiy, vouasi troua
jour¨; é je n'é pa le sou. Je ne sè ke fèr de l'anfan ke
ma konsyèrj élèv o biberon kom èl peu, mè j'é per de
la pèrdr. Ne pourè-tu t'an charjé? Je ne sè apsoluman ke
fèr é je n'é pa d'arjan pour la mètr an nouris. Répon
post pour post.

«Ton fis¨ ki t'èm,

«Paul.»

Jeanne s'afèsa sur une chèz, ayant à pèn la fors d'aplé
Rosalie. Kan la bone fu la, èl¨ relurent la lètr ansanbl,
pui demerèr silansyeuz¨, l'une an fas de l'otr,
lontan.

Rosalie, anfin, parla:

-- J'va alé chèrché la petit moua, madam. On ne peu pa la
lèsé kom sa.

Jeanne répondi:

-- V, ma fiy.

Èl¨ se tur ankor, pui la bone repri:

-- Mèté votr chapo, madam, é pui alon à Goderville ché
le notèr. Si l'otr v mourir, fo ke M. Paul l'épouz, pour
la petit, plus tar.

É Jeanne, san répondr un mo, mi son chapo. Une joua
profond é inavouabl inondè son ker, une joua pèrfid
k'èl voulè kaché à tou pri, une de sè joua¨ abominabl¨
don-t on rouji, mè don-t on joui ardaman dan le sekrè
mystérieu de l'am: la mètrès de son fis¨ alè mourir.

Le notèr dona à la bone dè-z indikasion¨ détayé k'èl se
fi répété pluzyer foua; pui, sur de ne pa komètr
d'èrer, èl déklara:

-- Ne krègné ryin, je m'an charj mintnan.

Èl parti pour Pari¨ la nui mèm.

Jeanne pasa deu jour¨ dan-z un troubl de pansé ki la randè
inkapabl de réfléchir à ryin. Le trouazyèm matin èl resu un
sel mo de Rosalie anonsan son retour par le trin du souar.
Ryin de plus.

Vèr troua er¨ èl fi atlé la karyol d'un vouazin ki la
konduizi à la gar de Beuzeville pour atandr sa sèrvant.

Èl rèstè debou sur le kè, l'ey tandu sur la lign drouat
dè ray¨ ki fuyaien-t an se raprochan la-ba, o bou de
l'orizon. De tan-z an tan èl regardè l'orloj. Ankor dis
minut. Ankor sink minut. Ankor deu minut. Vouasi l'er.
Ryin n'aparèsè sur la voua louintèn. Pui tou-t à kou, èl
apèrsu une tach blanch, une fumé, pui o-desou un pouin
nouar ki grandi, akouran à tout vitès. La gros machine
anfin, ralantisan sa march, pasa, an ronflan, devan Jeanne
ki gètè avidman lè portyèr¨. Pluzyer s'ouvrir; dè
jan¨ dèsandè, dè paysan-z an blouz, dè fèrmyèr¨ avèk dè
panyé¨, dè peti¨-bourjoua-z an chapo mou. Anfin èl apèrsu
Rosalie ki portè-t an sè bra une sort de pakè de linj.

Èl voulu alé vèr èl, mè èl krègnè de tonbé tan
sè janb¨ étè devenu mol¨. Sa bone, l'ayant vu, la
rejouagni avèk son èr kalm ordinèr; é èl di:

-- Bonjour, madam; me v'la revnu, s'è pa san pèn.

Jeanne balbusya:

-- É byin?

Rosalie répondi:

-- É byin, èl è mort, s'te nui. Il¨ son maryé, v'la la
petit.

É èl tandi l'anfan k'on ne voyé pouin dan sè linj¨.

Jeanne la resu machinalman é èl¨ sortir de la gar, pui
montèr dan la vouatur.

Rosalie repri:

-- M. Paul vyindra dè l'antèrman fini. Demin à la mèm er,
fo krouar.

Jeanne murmura «Paul...» é n'ajouta ryin.

Le solèy bèsè vèr l'orizon, inondan de klarté lè plèn¨
verdoyantes, taché de plas an plas par l'or dè kolza¨-z an
fler, é par le san dè kokliko¨. Une kyétud infini
planè sur la tèr trankil ou jèrmè lè sèv¨. La
karyol alè gran trin, le paysan klakan de la lang pour
èksité son cheval.

É Jeanne regardè droua devan èl an l'èr, dan le syèl ke
koupè, kom dè fuzé, le vol sintré dè-z irondèl¨. É
soudin une tyéder dous, une chaler de vi travèrsan sè
rob¨, gagna sè janb¨, pénétra sa chèr; s'étè la chaler du
peti ètr ki dormè sur sè jenou¨.

Alor une émosion infini l'anvai. Èl dékouvri bruskeman la
figur de l'anfan k'èl n'avè pa ankor vu: la fiy de son
fis¨. É kom la frèl kréatur, frapé par la lumyèr viv,
ouvrè sè yeu¨ bleu¨-z an remuian la bouch, Jeanne se mi à
l'anbrasé furyeuzman, la soulvan dan sè bra, la kriblan
de bézé¨.

Mè Rosalie, kontant é bouru, l'arèta.

-- Voyons, voyons, madam Jeanne, finisé; vou-z alé la fèr
kriyé.

Pui èl ajouta, répondan san dout à sa propr pansé:

-- La vi, voyez-vou, sa n'è jamè si bon ni si movè k'on
kroua.










End of the Project Gutenberg Ebook of Une vi, by Guy de Maupassant

*** End Of This Project Gutenberg Ebook Une Vi ***

***** This fil should be named 17457-8.txt or 17457-8.zip *****
This and all associated fil of various forma¨ will be found ine:
        http://www.gutenberg.org/1/7/4/5/17457/

Produced by Ebooks libr¨-z é gratui¨; this text is also
available at http://www.ebooksgratuits.com


Updated editions will replas the previous one--the old editions
will be renamed.

Creating the works from publik domain print editions means that no
one own-z a United States copyright ine these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it ine the United States without
pèrmision and without paying copyright royalties.  Special rules,
sèt forth ine the General Terms of Uz par of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the Project Gutenberg-tm konsèpt and trademark.  Project
Gutenberg i-z a registered trademark, and may not be used if you
charj for the eBooks, unless you receive specific pèrmision.  If you
do not charj anything for kopi of this eBook, complying with the
rules is very easy.  You may uz this eBook for nearly any purpose
such a creation of derivative works, repor¨, pèrformans¨ and
research.  They may be modified and printed and given away--you may do
practically Anything with publik domain eBooks.  Redistribusion is
subject to the trademark license, especially komèrsyal
redistribusion.



*** Start: Foul License ***

The Foul Project Gutenberg License
Please Read This Before You Distribute Or Uz This Work

To protect the Project Gutenberg-tm mision of promoting the free
distribusion of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated ine-n any way with the fraz "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Foul Project
Gutenberg-tm License (available with this fil or online at
http://gutenberg.org/license).


Séksion 1.  General Terms of Uz and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works

1.A.  By reading or using any par of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you av read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you mest cease using and return or destroy
all kopi of Project Gutenberg-tm electronic works ine your posésion.
If you pai-t a fee for obtainin-g a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain-n a refund from the person or
entity to whom you paid the fee a sèt forth ine paragraph 1.E.8.

1.B.  "Project Gutenberg" i-z a registered trademark.  It may only be
used on or associated ine-n any way with an electronic work by pipel who
agree to be bound by the terms of this agreement.  There ar a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the foul terms of this agreement.  See
paragraph 1.S below.  There ar a lo of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free futur access to Project Gutenberg-tm electronic
works.  See paragraph 1.E below.

1.S.  The Project Gutenberg Literary Archiv Foundation ("the Foundation"
or Pglaf), own-z a konpilasion copyright ine the kolèksion of Project
Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works ine the
kolèksion ar ine the publik domain ine the United States.  If an
individual work is ine the publik domain ine the United States and you ar
located ine the United States, we do not clai-m a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work a lon a all references to Project Gutenberg
ar removed.  Of kours, we hope that you will supor the Project
Gutenberg-tm mision of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works ine compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work ine the same forma with its attached foul Project
Gutenberg-tm License when you share it without charj with others.

1.D.  The copyright laws of the plas where you ar located also govern
what you can do with this work.  Copyright laws ine most kaounetri¨ ar ine
a konstan stat of chanj.  If you ar outside the United States, check
the laws of your country ine-n adision to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work ine-n any country outside the United
States.

1.E.  Unless you av removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1.  The following santans, with aktiv links to, or other immediate
access to, the foul Project Gutenberg-tm License mest appear prominently
whenever any copy o-v a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
fraz "Project Gutenberg" appears, or with which the fraz "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:

This eBook is for the uz of anyone anywhere at no cost and with
almost no rèstriksion¨ whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-uz it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org

1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the publik domain (does not contain-n a notis indicating that it is
posted with pèrmision of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone ine the United States without paying any fees
or charj.  If you ar redistributing or providing access to a work
with the fraz "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you mest comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain pèrmision for the uz of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark a sèt forth ine paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.

1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the pèrmision of the copyright holder, your uz and distribusion
mest comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
pèrmision of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the foul Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any fil containin-g a par of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any par of this electronic work, without
prominently displaying the santans sèt forth ine paragraph 1.E.1 with
aktiv links or immediate access to the foul terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6.  You may convert to and distribute this work ine-n any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
distribute kopi o-v a Project Gutenberg-tm work ine-n a forma other than
"Plin Vanilla Ascii" or other forma used ine the official vèrsion
posted on the official Project Gutenberg-tm web sit (www.gutenberg.org),
you mest, at no additional cost, fee or expense to the uzé, provide a
copy, a means of exportin-g a copy, o-r a means of obtainin-g a copy upon
request, of the work ine-n its orijinal "Plin Vanilla Ascii" or other
form.  Any alternate forma mest include the foul Project Gutenberg-tm
License a specified ine paragraph 1.E.1.

1.E.7.  Do not charj a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8.  You may charj a reasonable fee for kopi of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that

- You pay a royalty fee of 20% of the gross profi¨ you derive from
     the uz of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
     you already uz to calculate your aplikabl taks¨.  The fee is
     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
     Project Gutenberg Literary Archiv Foundation.  Royalty payments
     mest be paid within 60 days following each dat on which you
     prepare (or ar legally required to prepare) your periodic ta
     returns.  Royalty payments should be clearly marked a such and
     san to the Project Gutenberg Literary Archiv Foundation at the
     address specified ine Séksion 4, "Informasion abou donasion¨ to
     the Project Gutenberg Literary Archiv Foundation."

- You provide a foul refund of any money paid by a uzé who notifies
     you ine writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
     does not agree to the terms of the foul Project Gutenberg-tm
     License.  You mest require such a uzé to return or
     destroy all kopi of the works possessed ine-n a physical médyom
     and diskontinu all uz of and all access to other kopi of
     Project Gutenberg-tm works.

- You provide, ine-n accordance with paragraph 1.F.3, a foul refund of any
     money paid fo-r a work o-r a replasman copy, i-v a defect ine the
     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
     of receipt of the work.

- You comply with all other terms of this agreement for free
     distribusion of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9.  If you wish to charj a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than ar sèt
forth ine this agreement, you mest obtain pèrmision ine writing from
both the Project Gutenberg Literary Archiv Foundation and Michael
Ar, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Kontakt the
Foundation a sèt forth ine Séksion 3 below.

1.F.

1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
éfor to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
publik domain works ine creating the Project Gutenberg-tm
kolèksion.  Despite these éfor¨, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the médyom on which they may be stored, may contain
"Defects," such a, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transkripsion errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other médyom, a
konputé virus, or konputé kod¨ that damage or cannot be read by
your equipment.

1.F.2.  Limited Warranty, Disclaimer Of Damages - Except for the "Right
of Replasman or Refund" described ine paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archiv Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other pary distributin-g a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees.  You Agree That You Av No Remedies For Negligence, Strikt
Liability, Breach Of Warranty Or Breach Of Contract Except Those
Provided Ine Paragraph F3.  You Agree That The Foundation, The
Trademark Owner, And Any Distributor Under This Agreement Will Not Be
Liable To You For Actual, Dirèkt, Indirèkt, Consequential, Punitiv Or
Incidental Damages Even If You Give Notis Of The Possibility Of Such
Damage.

1.F.3.  Limited Right Of Replasman Or Refund - If you discove-r a
defect ine this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sendin-g a
written explanation to the person you received the work from.  If you
received the work on-n a physical médyom, you mest return the médyom with
your written explanation.  The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replasman copy ine lyeu o-v a
refund.  If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a segon opportunity to
receive the work electronically ine lyeu o-v a refund.  If the segon copy
is also defective, you may deman-t a refund ine writing without further
opportunities to fi the problem.

1.F.4.  Except for the limited right of replasman or refund sèt forth
ine paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'A-Is', With No Other
Warranties Of Any Kind, Èksprès Or Implied, Including But Not Limited To
Warranties Of Merchantibility Or Fitnès For Any Purpose.

1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of sèrtin-n implied
warranties or the èkskluzyon or limitasion of sèrtin types of damages.
If any disclaimer or limitasion sèt forth ine this agreement violates the
law of the stat aplikabl to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maksimom disclaimer or limitasion permitted by
the aplikabl stat law.  The invalidity or unenforceability of any
provizyon of this agreement shall not void the remaining provizyon¨.

1.F.6.  Indemnity - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any ajan or employee of the Foundation, anyone
providing kopi of Project Gutenberg-tm electronic works ine-n accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the produksion,
promosion and distribusion of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or koz to occur: (a) distribusion of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modifikasion, or adision¨ or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (s) any Defect you koz.


Séksion  2.  Informasion abou the Mision of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymou¨ with the free distribusion of
electronic works ine forma¨ readable by the widest variety of konputer¨
including obsolete, old, middle-aged and nouou konputer¨.  It exists
bikoz of the éfor¨ of hundreds of volunteers and donasion¨ from
pipel ine-n all walks of life.

Volunteers and financial supor to provide volunteers with the
asistans they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
gol¨ and ensuring that the Project Gutenberg-tm kolèksion will
remain freely available for generations to come.  Ine 2001, the Project
Gutenberg Literary Archiv Foundation was created to provide a secure
and pèrmanan futur for Project Gutenberg-tm and futur generations.
To learn mor abou the Project Gutenberg Literary Archiv Foundation
and how your éfor¨ and donasion¨ can help, see Séksion¨ 3 and 4
and the Foundation web paj at http://www.pglaf.org.


Séksion 3.  Informasion abou the Project Gutenberg Literary Archiv
Foundation

The Project Gutenberg Literary Archiv Foundation i-z a non profi
501(s)(3) educational korporasion organized under the laws of the
stat of Mississippi and granted ta ègzan status by the Internal
Revnu Sèrvis.  The Foundation's Ein or federal ta idantifikasion
number is 64-6221541.  Its 501(s)(3) letter is posted at
http://pglaf.org/fundraising.  Kontribusion¨ to the Project Gutenberg
Literary Archiv Foundation ar ta deductible to the foul extent
permitted by U.S. federal laws and your stat's laws.

The Foundation's prinsipal ofis is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, Ak, 99712., but its volunteers and employees ar scattered
throughout numerous lokasion¨.  Its biznès ofis is located at
809 North 1500 West, Salt Lake City, Ut 84116, (801) 596-1887, email
biznès@pglaf.org.  Email kontakt links and up to dat kontakt
informasion can be found at the Foundation's web sit and official
paj at http://pglaf.org

For additional kontakt informasion:
     Dr. Gregory B. Newby
     Chief Executive and Director
     gbnewby@pglaf.org

Séksion 4.  Informasion abou Donasion¨ to the Project Gutenberg
Literary Archiv Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot surviv without wide
spread publik supor and donasion¨ to carry aout its mision of
increasing the number of publik domain and licensed works that can be
freely distributed ine machine readable form aksésibl by the widest
array of equipment including outdated equipment.  Many small donasion¨
($1 to $5,000) ar particularly inportan to maintaining ta ègzan
status with the Irs.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitabl donasion¨ ine-n all 50 states of the United
States.  Compliance requirements ar not uniform and it take-z a
considerable éfor, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements.  We do not solicit donasion¨ ine lokasion¨
where we av not received written konfirmasion of compliance.  To
Send Donasion¨ or determine the status of compliance for any
particular stat visit http://pglaf.org

While we cannot and do not solicit kontribusion¨ from states where we
av not mè the solicitation requirements, we know of no proibision
against accepting unsolicited donasion¨ from donors ine such states who
approach us¨ with offers to donate.

Intèrnasional donasion¨ ar gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning ta treatment of donasion¨ received from
outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staf.

Please check the Project Gutenberg Web paj¨ for current donasion
methods and addresses.  Donasion¨ ar accepted ine-n a number of other
ways including including checks, online payments and credit card
donasion¨.  To donate, please visit: http://pglaf.org/donate


Séksion 5.  General Informasion Abou Project Gutenberg-tm electronic
works.

Professor Michael S. Ar is the originator of the Project Gutenberg-tm
konsèpt o-v a library of electronic works that could be freely shared
with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer supor.

Project Gutenberg-tm eBooks ar often created from several printed
editions, all of which ar confirmed a Publik Domain ine the U.S.
unles-z a copyright notis is included.  Thus, we do not necessarily
keep eBooks ine compliance with any particular paper edition.

Most pipel start at our Web sit which has the min Pg search facility:

     http://www.gutenberg.org

This Web sit includes informasion abou Project Gutenberg-tm,
including how to make donasion¨ to the Project Gutenberg Literary
Archiv Foundation, how to help produce our nouou eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear abou nouou eBooks.

*** End: Foul license ***